Teklifi verenlerin neden gerekli gördüğünü anlattığı bölüm (teklif metninden).
Gerekçeyi oku
Yargı hizmetlerine erişimin etkin bir şekilde sağlanması, hukuk devleti ve hukukun
üstünlüğü ilkelerinin kabul gördüğü toplumların temel hedefleri arasında yer almaktadır.
Zaman içinde sürekli yeni boyut kazanan yargı hizmetlerine erişim, bu hizmetlerin kalitesinin
artınimasını ve etkin bir şekilde verilmesini de kapsamaktadır. Ülkenin gelişen ve değişen
şartları nazara alınarak uygulamada yaşanan sorunların giderilmesi ve hak kayıplarının
önlenmesi amacıyla, yargı hizmetlerinin daha nitelikli sunumu için düzenleme yapılması
ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda Teklifle, önemli değişiklikler yapılmakta ve yenilikler
getirilmektedir.
Süreler, muhakeme hukuku tarafından sistemli bir biçimde düzenlenen ve modern
hukuk tarafından benimsenen kurumlardan biridir. Bu kurum, yargılamanın hızlı ve düzenli
ilerlemesi bakımından önemli bir görev ifa etmektedir. Ceza ve hukuk yargılamasında, kanun
yollarına başvuruda farklı sürelere yer verilmesi, muhakeme süj elerinin adalete erişimini
güçleştirebilmekte, hak arama yollaımm kullanılmasında karışıklığa sebebiyet verebilmekte ve
hak kayıplarına neden olabilmektedir. Bu sorunların önlenebilmesi için sürelerin olabildiğince
yeknesak hâle getirilmesi gerekmektedir.
Teklifle, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile
bazı kanunlarda düzenleme yapılarak kanun yolları bakımından "gün" olarak belirlenen
sürelerin "hafla" ve "ay" şeklinde değiştirilmesi öngörülmektedir. Böylelikle ceza muhakemesi
hukukundaki süreler ile medeni usul hukukundaki süreler arasında uyum sağlanmakta ve hak
arama yollarının kullanılmasında kişilerin olası hak kayıplarımn önlenmesi hedeflenmektedir.
Ayrıca, hak arama hürriyetinin daha etkin kullanılması, hukuki güvenliğin güçlendirilmesi ve
hak kayıplarının önlenmesi amacıyla kanun yollarına ilişkin başvuru sürelerinin, hükmün
tefhimi yerine gerekçeli kararın tebliğinden itibaren başlamasına yönelik düzenlemeler
yapılmaktadır.
Anayasa Mahkemesi tarafından 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun özgürlüğü
bağlayıcı ceza nedeniyle vesayet altına alınma ve koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanmasına
ilişkin hülcümleri ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun kaçak sanık, basit yargılama
usulüne itiraz ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümleri hakkında iptal kararları
verilmiştir. Bu kararların oluşturacağı hukuki boşluğun doldurulması ve uygulamada
yaşanabilecek tereddütlerin giderilmesi amacıyla düzenlemeler yapılmaktadır.
Teklifle, suçla daha etkin mücadele edilebilmesi ve caydırıcılığın sağlanması amacıyla
bir güne karşılık gelen adli para cezasının miktarı artırılmakta, buna bağlı olarak mahsup,
önödeme ve istinaf kanun yoluna başvuru hükümlerinde yer alan parasal sınırlar
değiştirilmektedir.
Ceza yargılamasında kabul edilen koruma tedbirleri, yargılama sürecinde bir
cezalandırma aracı değil, soruşturma ve kovuşturmaların daha etkin bir şekilde yürütülebilmesi
için kabul edilmiş tedbirlerdir. Bu tedbirlerin yanlış veya haksız uygulanması durumunda
meydana gelebilecek zararların tazmini, hukuk devletinin bir gereği olarak benimsenmiş ve
Yargı Reformu Strateji Belgesi ile İnsan Hakları Eylem Planında bu yönde faaliyetler
belirlenerek, daha güçlü bir insan hakları koruma sistemi oluşturulması amaçlanmıştır. Bu
kapsamda ceza yargılama süreçlerinde yaşanabilen mağduriyetlerin niteliğine uygun
olanlarının daha etkin, kapsamlı, güvenli, hızlı ve az masraflı bir yöntemle telafi edilmesi için
ilave güvenceler geliştirilmektedir.
Teklifle, bazı adli kontrol tedbirlerinin uygulanmasından mağdur olan kişilere,
tutuklamada olduğu gibi tazminat talep etme imkânı getirilmektedir. Ayrıca, tazminat talep
edilebilecek hallerden bir kısmı bakımından idari bir başvuru yolu ihdas edilmektedir. Bu
kapsamda "tespiti ve karşılanması herhangi bir yargılama yapılmasını gerektirmeyen" tazminat
istemlerinin 6384 sayılı Kanunla kurulan Komisyon tarafından incelenmesi hükme
bağlanmaktadır.
Adil yargılanma hakkının öncelikli unsurlarından biri makul sürede yargılanma
hakkıdır. Ülkemizde son yıllarda, yargı hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin
artırılmasına yönelik birçok düzenleme yapılmış, yargı hizmetlerinin hızlandırılması amacıyla
kararlı adımlar atılmıştır. Öncelikle istinaf kanun yolunun oluşturulması ve ardından yargıda
hedef süre uygulamasına başlanması gibi adımlar, gelinen aşama itibarıyla yargı süreçlerindeki
gecikmelerin önüne geçilmesinde dikkate değer sonuçlar ortaya koymaktadır.
Makul sürede yargılanma hakkı ihlal edilenlerin başvurabileceği idari veya yargısal bir
yol bulunmadığından bu kişiler doğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru
yapmaktadır. Anayasa Mahkemesi 5/7/2022 tarihli ve 2021/58970 başvuru numaralı kararında
makul sürede yargılanma hakkının ihlali nedeniyle ortaya çıkacak zararların tazmin edilmesi
için bireysel başvurudan önce etkili bir başvuru yolunun kurulması gerektiğim belirtmiştir.
Anayasa Mahkemesi son olarak 25/7/2023 tarihli ve 2023/18536 başvuru numaralı kararında
başvurunun düşmesine ve makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiasıyla yapılan
başvurulara ilişkin etkili bir başvuru yolu oluşturulduktan sonra bu konudaki başvuruların
incelenebileceğine karar vermiştir.
Anayasa Mahkemesinin anılan kararları uyarınca uzun yargılamadan kaynaklı ihlal
iddiaları bakımından daha kolay erişilebilir, hızlı işleyen ve birincil nitelikte bir başvuru yolu
oluşturulmakta ve ilgiliye 6384 sayılı Kanunla kurulan Komisyona müracaat imkâm
tamnmaktadır.
24/3/2016 tarihli ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununun hazırlık
sürecinde 24 Ekim 1995 tarihli ve 95/46/AT sayılı Kişisel Verilerin İşlenmesi Bakımından
Bireylerin Korunması ve Bu Tür Verilerin Serbest Dolaşımı Hakkında Avrupa Parlamentosu
ve Konsey Direktifi nazara alınmıştır. Kanunun yürürlüğe girmesinden iki yıl sonra bu Direktif
yürürlükten kaldırılmış ve daha ayrıntılı düzenlemeler içeren 2016/679 sayılı Avrupa Birliği
Genel Veri Koruma Tüzüğü (General Data Protection Regulation-GDPR) 28/5/2018 tarihinde
yürürlüğe konulmuştur. Genel Veri Koruma Tüzüğünün yürürlüğe girmesinden sonra çeşitli
eylem planlarında 6698 sayılı Kanunun, Tüzük nazara alınarak güncellenmesi hedefine yer
verilmiştir. 2021 yılında açıklanan İnsan Hakları Eylem Plamnda, Ekonomi Reformları Eylem
Planında ve 2024-2026 Orta Vadeli Programda GDPR'a uyum sağlanması hedeflerine yer
verilmiştir. Bu kapsamda Teklifle öncelikle ihtiyaç duyulan özel nitelikli kişisel verilerin
işlenme şartları ile yurt dışına veri aktarımına ilişkin hükümlerde değişiklik yapılmaktadır.
Teklif, yukarıda açıklanan gerekçelerle hazırlanmıştır.