Diyarbakır'ın Bismil ilçesindeki Üçtepe Höyük'ten çıkarılan Kurkh Stellerinin İngiltere'den ülkemize iade edilmesi talebine ilişkin

Serhat EREN Diyarbakır Milletvekili Diyarbakır'ın Bismil ilçesinde bulunan Üçtepe Höyük, Yukarı Dicle Havzası'nın tarihsel ve arkeolojik birikimini yansıtan önemli yerleşimlerden biridir. Höyük ve çevresi, Asur İmparatorluğu'nun bölgedeki varlığına ilişkin arkeolojik buluntuları ve yazılı kaynaklarıyla yalnızca Diyarbakır'ın değil, Mezopotamya tarihinin anlaşılması açısından önem taşımaktadır. Üçtepe'nin uluslararası ölçekte bilinen en önemli buluntuları arasında bugün British Museum koleksiyonunda bulunan iki Yeni Asur steli yer almaktadır. British Museum'un resmi koleksiyon kayıtlarına göre eserlerden biri Asur Kralı I1. Aşurnasirpal dönemine ve MÖ 879 yılına, diğeri III. Şalmaneser dönemine ve MÖ 9'uncu yüzyıla tarihlenmektedir. Yaklaşık 2 bin 900 yıllık geçmişe sahip steller, kral tasvirlerinin yanı sıra dönemin siyasi ve askeri gelişmelerini aktaran çivi yazılı metinler içermektedir. II. Şalmaneser'e ait yaklaşık 2,21 metre yüksekliğindeki stel, MÖ 853 yılında gerçekleşen Oargar Savaşı'na ilişkin çağdaş yazılı kaynaklardan biri olması nedeniyle uluslararası tarih ve arkeoloji literatüründe özel bir yere sahiptir. British Museum'un kendi envanter kayıtları eserlerin Diyarbakır'dan İngiltere'ye uzanan geçmişini de ortaya koymaktadır. Her iki stelin Ekim 1861'de, o dönemde Diyarbakır'da Britanya konsolosu olarak görev yapan John George Taylor tarafından Kurkh olarak kaydedilen bugünkü Üçtepe Höyük'te bulunduğu, 1862 yılında İngiltere'ye ulaştığı ve 1863 yılında Taylor tarafından (British oMuseum'a O bağışlandığı (belirtilmektedir. e Taylor'ın Ooyayımlanan çalışmalarından arkeolojik araştırmalarını Britanya hükümetinin bilgisi dahilinde yürüttüğü anlaşılmaktadır. Bu tarihsel kayıtlar, Osmanlı egemenliği altındaki Diyarbakır'da görev yapan yabancı bir devlet görevlisinin bulduğu arkeolojik eserlerin hangi izin ve hukuki işlem çerçevesinde bulunduğu topraklardan çıkarılarak İngiltere'ye götürüldüğü sorusunu gündeme getirmektedir. Eserlerin İngiltere'ye götürülmesine ilişkin Osmanlı makamlarınca verilmiş bir izin, paylaşım kararı veya mülkiyet devri bulunup bulunmadığının ve bu konuda Türkiye'deki arşivlerde herhangi bir kayıt olup olmadığının ortaya çıkarılması gerekmektedir. Üçtepe Höyük daha sonraki yıllarda Türkiye'deki bilimsel arkeolojik çalışmaların konusu olmuş, 1988-1992 yılları arasında Diyarbakır Arkeoloji Müzesi ile İstanbul Üniversitesi tarafından kazılar gerçekleştirilmiştir. Buna karşın höyüğün en önemli erken buluntuları arasında yer alan iki stel, bulundukları coğrafyadan yaklaşık 165 yıl sonra halen British Museum koleksiyonunda bulunmaktadır. Eserlerin arkeolojik bağlamından koparılmış olması, Üçtepe'nin tarihsel bütünlüğünün kendi coğrafyasında sergilenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması bakımından da önem taşımaktadır. Türkiye, son yıllarda yurtdışına çıkarılmış kültür varlıklarının iadesi amacıyla çeşitli ülkeler nezdinde çalışmalar yürütmüş ve Kültür ve Turizm Bakanlığının resmi kayıtlarına göre İngiltere'den de farklı dönemlerde çok sayıda kültür varlığının Türkiye'ye dönüşü sağlanmıştır. Bununla birlikte kamuya açık kaynaklarda Üçtepe'den çıkarılan Kurkh Stellerinin iadesi konusunda British Museum veya Birleşik Krallık makamları nezdinde yürütülmüş özel bir girişime ilişkin bilgiye rastlanmamaktadır.