İzmir'in Aliağa ilçesindeki gemi söküm faaliyetlerinin çevreye ve insan sağlığına etkilerine ilişkin

İskender BAYHAN İstanbul Milletvekili Emek Partisi Genel Başkan Yardımcısı İngiltere Kraliyet Donanması'na ait HMS Bristol adlı savaş gemisinin söküm için Aliağa'ya getirilmesi ve aynı günlerde Şimşekler Tersanesi'nde yaşanan büyük yangın, Aliağa'daki gemi geri dönüşüm sektörüne yönelik uzun süredir dile getirilen çevre, halk sağlığı ve işçi sağlığı-güvenliği konusundaki endişeleri bir kez daha gündeme taşımıştır. Son 15 yılda İngiltere'nin emekliye ayırdığı 31 savaş gemisinin 25'i, tehlikeli atıkları nedeniyle kendi ülkesinde sökülemeyip, denetimsiz koşullar ve ucuz işgücü sayesinde Aliağa'da parçalanmak üzere Türkiye'ye gönderilmiştir. Türkiye ise bu faaliyetleri, uluslararası hukuk çerçevesinde yürütmekle yükümlüdür. Başlıca bağlayıcı düzenlemelerden Basel Sözleşmesi, tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınımını ön bildirim ve açık onay sürecine,bağlamakta ve çevreye zarar vermeden bertaraf edilmesini şart koşmaktadır. Basel Sözleşmesinin ön bildirim prosedürü ile amacı, gemi söküm açısından değerlendirdiğimizde, ön bildirim amacıyla sökülmesi planlanan gemide bulunan tehlikeli atıkların ilgili ülkeyle önceden paylaşılması ve bu kapsamda alıcı ülkenin gemide bulunan tehlikeli atıkların güvenli bir şekilde bertaraf edilip edilemeyeceğini, oObu kapsamda yeterli (kapasitenin Olup o olmadığının değerlendirilmesini sağlamaktır. Bu kapsamda ömrü bitmiş gemilerin IHM'lerinin, yasal yükümlülüklere baktığımızda, Çevre Bakanlığı tarafından değerlendirilmesi ve bu kapsamda ön izin verilmesi gerekmektedir. Ön bildirim olmadan bir süreç işletilmesi Basel Sözleşmesi kapsamında yasa dışı transfer anlamına gelmektedir. Ancak Aliağa'daki uygulamalara bakıldığında, ön bildirim sürecinin kimi zaman işletilmediği, geri dönüşüm amacıyla yasa dışı olarak gemi getirildiği ve bu süreçlerin gerçek bir değerlendirmeden uzak, yalnızca prosedürel olarak yürütüldüğü tespit edilmiştir. Bu duruma ilişkin mahkeme kararları da mevcuttur. Geçmişte sökülen gemilerde IHM raporlarının kamuoyuyla paylaşılmadığı, IHM'lerin doğru hazırlanmadığı ve gemilerde öngörülenden çok daha fazla tehlikeli madde bulunduğu ortaya çıkmıştır. HMS Bristol için hazırlanan envanter ve asbest raporları, risklerin büyüklüğünü açıkça ortaya koymaktadır: «e Yüzlerce farklı noktada asbestli malzeme tespit edilmiş; özellikle boru flanş contaları, izolasyon malzemeleri, elektrik panoları, hava kanalları ve zemin kaplamalarında yoğun asbest bulunmaktadır. » Alınan 40 asbest numunesinden 23'ü pozitif çıkmış, çoğu yüksek riskli R1—R3 seviyesinde sınıflandırılmış ve bazıları için acil temizleme önerilmiştir. »e “No.7 Aux Machinery Space”, “Boiler Room” ve “Gas Turbine Room” gibi bölümlerde gevşek, kolayca dağılabilen ve yoğun asbest tespit edilmiştir. » Envanter raporunda çok sayıda bölgeye erişilemediği ve buralarda da asbest olmasının muhtemel olduğu belirtilmiştir. » Ayrıca kurşunlu boyalar, PCB'li ekipmanlar, civalı cihazlar ve ozon tabakasına zararlı CFC'ler de tespit edilmiştir. Raporda bahsedilen bu malzemelere maruziyet, işçiler için ciddi risk taşımaktadır. Asbest maruziyeti, akciğer kanseri ve mezotelyoma gibi ölümcül meslek hastalıklarına yol açmakta; yeterli koruyucu ekipman sağlanmadığı için geçmişte patlama, yangın, - zehirlenme gibi ölümler yaşanmıştır. Üstelik HMS Bristol'ün sökümünü üstlenecek olan Leyal Gemi Söküm'ün, Avrupa Birliği denetimi esnasında riskli bölgeleri denetim sırasında kapatıp sonrasında açtığı, işçilere geçici olarak maske ve tulum verip denetçiler gider gitmez kaldırdığı ve kirlilik tespit edildiği de basına yansımıştır. Ayrıca, yakın zamanda 20 yıla yakın Leyal'de çalışan bir işçiye, akciğer hastalığı nedeniyle resmen meslek hastalığı tanısı da konmuştur. Birkaç gün önce meydana gelen Sloug yangını ise, Basel Sözleşmesinin yine ihlal edilip edilmediği sorularını gündeme getirirken gemi sökümün regüle edilmemesini ve HMS Bristol'ün taşıdığı riskleri ve söküm sektöründeki keyfiyeti gözler önüne seren bir başka olay olmuştur. Bu kadar büyük bir yangının çıkması, geminin gaz-free belgesi, temizliği ve yakıtların boşaltılması süreçlerine ilişkin ciddi kuşkular uyandırmaktadır ve Aliağa'daki mevcut denetimsizliğin, ihmallerin ve uluslararası yükümlülüklerin ihlalinin dramatik bir örneğini oluşturmaktadır. HMS Bristol'ün gelmesiyle Sloug yangınının neredeyse eşzamanlı yaşanması, Aliağa'daki gemi söküm sektöründe uluslararası hukuka ve işçi sağlığına aykırı biçimde yıllardır süren keyfi ve denetimsiz uygulamaların tekrar bir örneği olarak tahayyül etmiş; bir avuç şirketin işçilerin canı, sağlığı ve bölge halkının yaşamı pahasına nasıl bir sömürü düzeni sürdürdüğünü bir kez daha göstermiştir.