Teklifi verenlerin neden gerekli gördüğünü anlattığı bölüm (teklif metninden).
Gerekçeyi oku
Türkiye'de idam cezası 2004 yılında yapılan bir değişiklikle kaldınimış fakat idam cezası
yerine infaz koşulları çok ağır olan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yasalaşmıştır. Türk
Ceza Kanunu'na eklenen Geçici 2. maddeyle, "İdam cezalan, müebbet ağır hapis eezasına
dönüştürülen terör suçluları ile ölüm cezaları ağırlaştınlmış müebbet ağır hapis cezasına
dönüştürülen veya ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezasına mahkûm olan terör suçluları,
koşullu salıverilme hükümlerinden yararlanamaz." denilerek, idamdan çevrilen ağırlaştınlmış
müebbet ağır hapis cezasımn hükümlünün hayatı boyunca devam edeceği düzenlenmiştir. Daha
sonra yapılan çeşitli değişikliklerle "ağır" kelimesi Kanundan çıkarılarak ağırlaştınlmış
müebbet hapis cezası bu düzenlemeyle varhğmı korumuştur. Türkiye'de idam cezasmdan
çevrilerek ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının infazım yerine getiren 1453 kişi
bulunmaktadır.
Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Komite'nin Türkiye'yi umut hakkı açısından
değerlendirdiği Öcalan 2, Kaytan, Gürhan ve Bollan/ Türkiye dosya grubu ile ilgili 80.
Oturumda Türkiye, 4 binden fazla ağırlaştınlmış müebbet hapis hükümlüsünün şu an
hapishanede cezasını infaz ettiğini bildirmiştir.
2004 yılında yürürlüğe giren ve halen yürürlükte bulunan 5275 sayılı İnfaz Kanunu'nun 107.
maddesinin 2. fıkrasına göre ise bir ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü otuz yılını cezaevinde
iyi halli olarak geçirdiği takdirde koşullu salıvermeden yararlanabilir. 4. fıkrasına göre suç
işlemek için örgüt kurmak veya yönetmek ya da örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçtan
dolayı mahkûm olmuşsa hükümlü, otuz altı yılım cezaevinde iyi halli olarak geçirdiği takdirde
koşullu salıvermeden yararlanabilir. 16. fıkrasına göre ise Türk Ceza Kanunu'nun Devletin
Güvenliğine Karşı Suçlar, Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar, Milli
Savunmaya Karşı Suçlar bölümündeki suçlar bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmiş ise
ağırlaştınlmış müebbet hapis hükümlüsü koşullu salıverilme hükümlerinden yararlanamaz ve
cezasının infazı ölünceye kadar devam eder.
Terörle Mücadele Kanunu'nun 17. maddesinin 4. fıkrasına göre de "ölüm cezalan, müebbet
ağır hapis cezasına dönüştürülen terör suçluları ile ölüm cezaları ağırlaştırılmış müebbet ağır
hapis cezasma dönüştürülen veya ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezasına mahkûm olan
terör
suçlulan koşullu salıverilme hükümlerinden yararlanamaz. Bunlar
ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezası ölünceye kadar devam eder."
hakkında
Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının infaz koşulları da oldukça ağırdır. Bu cezanın infaz
biçimi cezalandırmayı aşan bir hapsetme biçimine dönüşmüştür. Hükümlüler, hem hapishane
içerisinde kendisi gibi cezasını infaz edenlerden hem de dışanyla temastan izole edilerek tecrit
altında tutulmaktadır. Burada amaç, înfaz Kanunu'nun 3. maddesinde belirtildiği gibi
"Öncelikle genel ve özel önlemeyi sağlamak, bu maksatla hükümlünün yeniden suç işlemesini
engelleyici etkenleri güçlendirmek, toplumu suça karşı korumak, hükümlünün yeniden
sosyalleşmesini teşvik etmek, üretken ve kanunlara, nizamlara ve toplumsal kurallara saygılı,
sorumluluk taşıyan bir yaşam biçimine uyumunu kolaylaştırmak" değil, hükümlüyü toplumdan
tamamen uzaklaştırarak adeta imha etmektir.
İnfaz Kanunu'nun 25. maddesine göre ağırlaştırılmış müebbet hapis hükümlüsü tek kişilik
hücrede barındırılır. Hükümlüye, günde sadece bir saat açık havaya çıkma ve spor yapma hakkı
tanınır. Hükümlüye ancak iyi halli ise kendisi ile aynı ünitede kalan hükümlülerle temasta
bulunmasına sınırlı olarak izin verilebilir. Hükümlü, onbeş günde bir kez, süresi on dakikayı
geçmemek üzere telefon edebilir. Hükümlüyü; Kanunda belirtilen aile üyeleri onbeş günlük
aralıklarla ve günde bir saati geçmemek üzere ziyaret edebilirler. Hükümlü, herhangi bir spor
ve iyileştirme faaliyetine katılamaz. Son olarak en ağırı da hükümlünün cezasımn infazına,
hiçbir surette ara verilemez. Hasta olduğunda dahi hapis cezası ertelenemez.
Avrupa İnsan Haklan Mahkemesi, ömür boyu hapis cezalarını, Avrupa İnsan Haklan
Sözleşmesi'nin 3. maddesi çerçevesinde incelemeye tabi tutmakta ve "indirilemez" nitelikte
olan, kişilere hiçbir şekilde salıverilme imkânı tammayan ömür boyu hapis cezasımn "insanlık
dışı ya da aşağılayıcı muamele veya ceza yasağı"m ihlal ettiğini belirtmektedir. AİHM, Öcalan
karanndan önce 9 Temmuz 2013 tarihli Vinter ve diğerleri/Birleşik Krallık kararmda da umut
hakkını değerlendirmiş ve müebbet hapis cezasının azami 25 yılda gözden geçirilmesi
gerektiğini ve mahpuslann serbest bırakılma koşullarının değerlendirilmesi gerektiğim ifade
etmiştir.
AİHM'in verdiği kararların Anayasa'mn 90. maddesine göre Türkiye açısından bağlayıcı
olduğu tartışmasızdır. Ancak Türkiye bugüne dek AİHM'in bu tespitlerine göre mevzuatında
hiçbir değişiklik yapmamıştır.
AİHM'in tahliye umudu olmayan hapis cezaları ile ilgili almış olduğu Kafkaris/ Kıbns, lorgov
/ Bulgaristan (no. 2), Schuchter / İtalya, Harkins ve Edwards / Birleşik Krallık karan ile Vinter
ve Diğerleri / Birleşik Krallık kararlarına atıf yaparak Türkiye aleyhinde verdiği ilk karar
Öcalan / Türkiye kararıdır. AİHM, 18 Mart 2014 tarihli Öcalan/Türkiye kararmda "serbest
kalma ümidi olmadan, hapis cezasının infazmm ölünceye kadar devam etmesi, Sözleşme'nin
3. Maddesini ihlal eder" içtihadını yinelemiştir. Verilen bu karar kısaca "umut hakkı" olarak
nitelendirilmektedir.
AÎHM'e göre bir kişinin indirimsiz müebbet hapse mahkûm edilmesi kural olarak Sözleşmenin
3. Maddesince yasaklanmaz ancak kişinin bir gün serbest kalma şansının ve "başka bir cezaya
dönüştürme", "infazı askıya alma", "cezanın infazına son verme" veya "şartla salıvermeden
yararlanma" gibi cezayı yeniden gözden geçirme imkanının olup olmadığı önemlidir. Kararda
Öcalan'm ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının koşullu salıverilme hakkı olmaksızın
ölünceye kadar infaz edilmesi ile ceza infaz kurumunda yalnız tutulma koşullannın yani
tecridin, Sözleşmenin 3. maddesini yani işkence ve kötü muamele yasağını ihlal ettiği
belirtilmiştir.
Bu karann ardından, 15 Eylül 2015 tarihli Kaytan/Türkiye karannda AİHM benzer şekilde, iç
hukukta mutlak müebbet hapis cezasmm gözden geçirilmesine yönelik herhangi bir
mekanizma veya imkan sağlanmadığı hallerde, bu cezanın artık işkence ve kötü muamele
yasağına aykırılık teşkil ettiğine karar vermiştir. 15 Aralık 2015 tarihli Gurban/Türkiye
karannda da tahliye umudu olmayan müebbet cezasına ilişkin aynı yönde üçüncü karannı
vermiştir. Mahkeme, daha önceki kararlanna atıf yaparak mevzuatın, infazın belli bir
aşamasından sonra cezayı değerlendirecek ve mahpusun tahliyesine karar verebilecek bir
mekanizma ön görmemesinin Sözleşmenin 3. maddesinin ihlali olduğu yönündeki kararım
yinelemiştir.
Türkiye'nin bu kararlann ardından herhangi bir yasal değişiklik yapmaması üzerine Avrupa
Konseyi Bakanlar Komitesi, ağırlaştınimış müebbet hapis cezasıyla ilgili "umut hakkını"
doğuracak yasal düzenlemeler ve uygulama değişikliklerinin sağlanması için Türkiye'ye dair
denetim süreci başlatmıştır. Özgürlük îçin Hukukçular Demeği, însan Haklan Demeği,
Türkiye İnsan Haklan Vakfı ve Toplum ve Hukuk Araştırmalan Vakfı, bu karann yerine
getirilmesi için 26 Temmuz 202rde Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'ne başvurmuştur.
Komite, 2022 yılında Türkiye'den bu konudaki ilerleme hakkında bilgi istemiş, Adalet
Bakanlığı verdiği cevapta Öcalan'a uygulanan infaz rejiminin "istisna" olduğunu kabul
etmiştir.
Bakanlar Komitesi 17-19 Eylül 2024'te Öcalan 2, Kaytan, Gurban ve Boltan v. Türkiye dosya
grubu ile ilgili AÎHM tarafından verilen kararlara Türkiye'nin uymaması nedeniyle periyodik
olarak yaptığı gözden geçirmeyi yinelemiştir. Bu davaların, Türkiye mevzuatında diğer
ağırlaştınlmış müebbet hapis cezasına çarptınlan mahkûmlar için öngörülen bir inceleme
mekanizmasının başvurucuların devlet aleyhine işledikleri suçlardan aldıkları ağırlaştırılmış
müebbet hapis cezalanna uygulanmaması nedeniyle insanlık dışı ve aşağılayıcı muamelenin
önlenmesi hakkımn ihlaline ilişkin olduğunu; ayrıca, ulusal makamların Mahkeme'nin
belirlediği standartlar doğrultusunda herkes için bİr inceleme mekanizması oluşturmasım
gerektirdiğini hatırlatmıştır. Hiçbir ilerleme kaydedilmemiş olmasından derin endişe
duyduğunu ifade etmiş, yetkilileri bu konuda diğer üye devletlerin bu tür mekanizmaları
uygulamaya koyma konusundaki deneyimlerinden ilham alarak gerekli önlemleri daha fazla
gecikmeden almaya güçlü bir şekilde teşvik etmiştir ve bu grubu Eylül 2025'te yapılacak
toplantıda yeniden incelemeye karar vermiştir.
AÎHM kararları ve Bakanlar Komitesi'nin denetimi bir yana, bu cezanın ölünceye kadar tek
başına ve tek kişilik hücrede infaz edilmesi ve infaz koşullarının ağırlığı nedeniyle mahpuslar
için insan onuruna aykın, işkenceye varan bir infaz biçimi olduğu açıktır. Ağırlaştırılmış
müebbet hapis cezası adeta uzatılmış ve zamana yayılmış ölüm cezasıdır.
Hukuki eleştirilerin yam sıra sosyolojik ve psikolojik açıdan bakıldığında da ciddi sakatlıklar
olduğu görülüyor. Bir insanın tahliye umudu olmadan hapiste tutulması o kişiyi yasalann
üstüne ve dışına taşır. Çünkü bir kişiye süresiz hapis cezası verdikten sonra o kişiye herhangi
bir fiili nedeniyle verebileceğiniz bir başka ceza yoktur. Zaten ölene kadar hapiste tutmayı
öngördüğünüz bir kişiye hapisteyken yapabileceği herhangi bir fiili nedeniyle (hapishane
personeline, bir başka mahpusa karşı vs.) ek olarak vereceğiniz bir cezanın anlamı kalmaz. Bir
kez verdiğiniz ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası o kişiyi zaten hukuk alammn dışına, ceza
üstü bir yere taşır.
Tüm bu sebeplerle insan onuruna ve tarafı olunan AİHS'e uygun bir infaz rejiminin
sağlanması, umut hakkının tanınması, AIHM kararlarımn yerine getirilmesi amacıyla
"salıverme perspektifi" doğrultusunda söz konusu cezamn yeniden düzenlenmesi ve
sunduğumuz değişikliklerin yapılması gerekmektedir.