Teklifi verenlerin neden gerekli gördüğünü anlattığı bölüm (teklif metninden).
Gerekçeyi oku
İdari teşkilat rejimimize, idarenin bütünlüğü ilkesi ile yerel yönetimlerin idari ve
mali özerkliği esasları hâkimdir. Bilindiği üzere Anayasa'nın 123'üncü maddesi uyarınca
idarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına
dayanır. Belediyeler, Anayasa'nın 127'nci maddesi uyarınca mahalli idareler kapsamında
kalan kamu tüzel kişileridir. Merkezi idare, belediye üzerinde idari vesayet yetkisine
sahiptir. Ancak bu yetki, kayıtsız değildir. İdari vesayet yetkisinin kullanılabilmesi için;
mahalli hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu
görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların
gereği gibi karşılanması amacı güdülmelidir. Aynı zamanda idari vesayet yetkisi, kanunda
gösterilen usul ve esaslar çerçevesinde kullanılabilir.
Buna karşın Anayasa'nın 127 inci maddesinin 4'üncü fıkrasının son cümlesi,
"görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan mahalli
idare organları veya bu organların üyelerini, İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak, kesin
hükme kadar uzaklaştırabilir" hükmüne amirdir.
Sözü edilen hüküm, herhangi bir süre kısıtına ve herhangi bir idari yargı organının
kararma bağlı kalmaksızın, yalnızca açılan ve çoğu zaman hukuki nitelikleri sorunlu
soruşturma süreçlerine dayanarak belediye başkanlarının, kesin hükme kadar olan uzun
zaman dilimleri boyunca görevden uzaklaştırılmalarına neden olmaktadır.
Bu çerçevenin, demokratik bir hukuk devletinin idari vesayet yetkisinin oldukça
dışında, keyfîliğe varan bir takdir yetkisi içerdiği açıktır. İçişleri Bakam'nın, Danıştay'ın
onayı ile uygulamaya koyabildiği ve makul bir süre ile sınırlandırılmış bir görevden alma
sürecinin çok daha demokratik ve hukuki bir yaklaşım olabileceği değerlendirilmektedir.
Buna karşın, yürürlükteki Anayasa'nın yukarıda belirtilen hükmü doğrultusunda bir
yasal düzenleme zorunluluğu bulunmaktadır.
Diğer taraftan, 5393 sayılı Kanun'un 45'incl maddesine bir fıkra ekleyen 674 sayılı
OHAL KHK'sinin 38'inci maddesi, 6758 sayılı Kanun'un 34'üncü maddesine karşılık
gelmektedir. 2017 yılında gerçekleştirilen Anayasa Değişikliği öncesi Anayasa'nın
121'inci maddesinin son fıkrası gereğince 674 sayılı OHAL KHK'si TBMM'nin onayına
sunulmuş ve 6758 sayılı Kanun olarak aynen kabul edilmiştir.
Sözü edilen 45'inci maddenin ikinci fıkrası, 15 Temmuz Darbe Girişiminden sonra
çıkarılan OHAL KHK'lerinin ürünü olup, olağanüstü halin sona ermesinden sonra hukuk
sistemimizden ayıklanmamış, dahası etkisi olağan dönemlere sirayet edecek biçimde
kalıcı hale getirilmiştir.
Halbuki Anayasa Mahkemesi'nin 5393 sajnlı Kanun'un başka bir hükmüne ilişkin
verdiği bir iptal kararında;
"... kuralın, kısmen olağanüstü hâlin ilanına neden olan tehdit ve tehlikelerin bertarafedilmesine
yönelik olduğunu değerlendirmek mümkün ise de kural olağanüstü hâl süresini aşacak biçimde
uygulanmaya imkân vermektedir. Başka bir ifadeyle kural olağanüstü hâl süresiyle sınırlı bir düzenleme
öngörmemektedir. Bu durumda kurala ilişkin incelemenin Anayasa'nın olağan dönem kuralları yönünden
öngördüğü denetim rejimine göre yapılması gerekir... İdari vesayet yetkisi, hiyerarşik denetimde olduğu
gibi genel bir yetki olmayıp kanunla çerçevesi çizilen sınırlar içerisinde kullanılması gereken istisnai bir
yetkidir. İstisnailik ve kanunilik idari vesayetin en belirgin iki temel özelliğidir. Bu bağlamda vesayetyetkisi
mutlak bir kullanım zorunluluğunu da içermez. Anayasa'da belirtilen amaç ve çerçeve içinde kalmak
koşuluyla buyetkinin kapsam ve sınırını belirleme yetkisi kanun koyucuya aittir..."
şeklinde gerekçe kaleme alınmak suretiyle [14.11.2019 tarihli ve 2018/90 E.;
2019/85 K. sayılı Kararı]) bu türden hükümlerin varlığının Anayasal sakıncaları ifade
edilmiştir.
Anayasa Mahkemesi bir başka kararında 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun 53'üncü
maddesinin Belediye Meclislerinin Bakanlar Kurulu Kararı ile feshine imkan veren
hükmünü; fesihle Belediye Meclislerinin organlık sıfatlarının üzerlerinden alınması, yani
bu sıfatlarının kaybettirilmesi sonucu doğduğu; Anayasa'nın 116'ncı maddesinin üçüncü
fıkrasına göre belediye meclislerinin feshedilmesinin ancak yargı organının kararı ile
mümkün olduğu gerekçesiyle iptal etmiştir [03.07.1963 tarihli ve.1963/73 E.; 1963/177
K].
Buna karşın kayyım uygulamaları, belediyenin idari ve mali yönetimini,
seçilmişlerden alarak atanmışların yetkisine vermekte; fiili fesih yapmaktadır. Halbuki
Anayasa'nm demokratik devlet niteliğini vurgulayan 2'nci maddesinin, Devletin temel
amaç ve görevlerini sıralayan 5'inci maddesinin, idari ve mali yönden yerel yönetimlerin
merkezi idare karşısındaki konumunu belirleyen 127'nci maddesinin net ve açık
hükümleri birlikte yorumlandığında görüleceği üzere; belediyeler üzerinde ağır ve ciddi
nitelikte tehdit oluşturan söz konusu uygulamaların. Anayasal sistemimizde yeri
bulunmamaktadır.
Son olarak belirtmek gerekir ki ka3^ım uygulamaları; salt bir kanun hükmüne
dayanarak tesis edilen idari işlemlerin hukuka uygunluğuna indirgenebilecek teknik bir
mesele değildir. Bu kayyım uygulamaları, belediyeler üzerinde sıkı bir idari vesayet
kurmak suretiyle; Türkiye'de demokratik bir toplumun inşasını baltalayan, toplumsal
uzlaşının önüne geçen, seçmen iradesini yok sayan siyasi eylemlerdir.
Bu bağlamda söz konusu Kanun teklifi ile hukuka aykırı kayyım uygulamalarına
dayanak
olarak
amaçlanmaktadır.
gösterilen
Kanun
hükümlerinin
yürürlükten
kaldırılması