Teklifi verenlerin neden gerekli gördüğünü anlattığı bölüm (teklif metninden).
Gerekçeyi oku
Türkiye elektrik piyasasının özelleştirilmesi süreci 1984 yılında çıkarılan 3096 sayılı
"Türkiye Elektrik Kurumu Dışındaki Kuruluşların Elektrik Üretimi, İletimi, Dağıtımı ve
Ticareti ile Görevlendirilmesi Hakkında Kanun" ile başlanmıştır. İlgili kanunla elektrik
piyasasının serbestleşmesi sağlanmış, şirketlerin sadece "imtiyaz hukuku" faaliyet çerçevesi,
"işletme hakkı devri" modeline doğru evrilerek piyasalaştırma geçişi başlatılmıştır.
AKP döneminde de özelleştirmeler ve sermaye öncelleyen politikalara devam
edilmiştir. 20 Şubat 2001 tarihinde 4628 sayılı Elektrik Piyasası Yasası ile "rekabet ortamında
özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösterebilecek bir elektrik piyasası oluşturulması ve bu
piyasada bağımsız bir düzenleme ve denetimin sağlanması" gerekçesiyle Elektrik Piyasası
Düzenleme Kurumu ve Kurulu oluşturulmuştur.
Türkiye'de elektrik dağıtımı 21 bölgeye ayrılmış ve her bir bölgenin dağıtım hizmetleri,
kamu bankalarından verilen kredilerle yandaş şirketlere verilmiştir. Türkiye'de elektrik
üretiminin yüzde 80'i, dağıtımının ise yüzde lOO'ü özel sektöre devredilmiştir. EDAŞ'Iardan
iri 2008-2010 yılları arasında, 2'si 2011 ve 2012 yılları arasında, sekizi ise 2013 yılında
özelleştirilmiştir. Böylelikle Türkiye elektrik piyasası,'21 bölgede faaliyet gösteren (AKSA 2
şirket, EnerjiSA-e 13 şirket, Limak, Kolin, Cengiz 4 şirket ve Bereket 2 şirket olmak üzere) 14
şirket arasında pay edilerek, elektrik dağıtımı tekelleştirilmiştir.
Özelleştirme İdaresi Başkanlığının 2023 Yılı Faaliyet Raporu'na göre 1986-2023
döneminde gerçekleştirilen özelleştirme uygulamalarının tutarı 71,5 milyar dolardır. Dünya
Bankası'nm alt kuruluşu olan Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası'mn raporuna göre ise,
EDAŞ özelleştirmelerinin toplam tutarı 12,75 milyar dolardır. Toplam özelleştirme gelirinin
yüzde 18,14'ü EDAŞ'ların satışından olup, bunun içerisinde elektrik üretim tesislerinin
özelleştirilmesi bulunmamaktadır. EDAŞTarın özelleştirilmesi sonucunda elektrik şirketleri
dalıa düşük maliyetlerle daha yüksek kâr eder hale gelmiştir. ELDER sektör raporuna göre,
elektrik dağıtım şirketleri 2022 yılında 27,3 milyar lira yatırım yapmıştır. Ne var ki, yine aynı
yılda sadece 4 elektrik dağıtım şirketinin, Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. (SEDAŞ), İstanbul
Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş. (AYEDAŞ), Toroslar Elektrik Dağıtım A.Ş., Başkent
Elektrik Dağıtım A.Ş., 2022 yılı net dönem kân 16 milyar 444 milyon olmuştur.
Sosyal devlet anlayışında enerjiye ulaşmak en temel insan haklarından birisi olarak
kabul edilir. Ancak AKP'nin özelleştirme politikaları sonucu yurttaşlar ya enerjiye ulaşma
sorunu yaşamakta ya da dünyanın en pahalı enerjisini tüketmek zorunda kalmaktadırlar.
Özellikle son zamanlarda gelen zamlarla birlikte elektrik faturaları yurttaşlar için gittikçe
büyüyen bir krize dönüşmüştür. Şirketler kâr rekoru kırarken, kamu firmaların borcunu
yapılandırırken ve borçlarını ödemezken halk yüksek elektrik faturalarıyla boğuşmak zorunda
kalmaktadır. Artan faturalar halkın yaşam kalitesini düşürürken şirketlerin, iktidarın yoksuldan
alıp yandaşa aktaran sistemi sayesinde, servetlerine servet katmasına neden olmaktadır. Ancak
ödenen yüksek faturalara rağmen sıklıkla yaşanan elektrik kesintileri yurttaşları canından
bezdirmiştir. Yaşanan bu kesintilerin en önemli nedeni ise dağıtım şirketlerinin altyapı
konusunda gerekli yatırımları yapmamasıdır. Özellikle bölge illerinde altyapı sorunları daha
çok kendini göstermektedir. Bölgede dağıtım şirketleri keyfiyete bağlı olarak enerjisiz bırakma,
susuz bırakma, ürününü kurutma noktasına getirme, falıiş cezalar verme gibi uygulamalara
imza atmaktadırlar. Ancak bu keyfi uygulamalara rağmen bölgedeki dağıtım firmalarına birçok
imkân ve kamu desteği sunulmaya devam etmektedir.
Ayrıca yönetmelikle dağıtım şirketlerine sayaçların, firmanın belirlediği yerlere taşıma
hakkı verilmiş bu da yeni sorunların doğmasına sebep olmuştur. Bu uygulamayla hem bölge
illerinde vatandaşların sayacını görmesi engellenmiş hem de bazı yerlerde direkler
yönetmeliğin gerilim düşümü için belirttiği mesafeden daha uzağa taşınmıştır. Dolayısıyla bu
da büyük zararların ortaya çıkmasına ve yangınlara sebep olmuştur. Elektrik altyapısının
gerektiği gibi yenilenmemesi sadece kesintilere sebep olmamış, çiftçiler ürünlerini yeterince
sulayamamasına, cihaza bağlı olarak yaşamım idame etmek zorunda kalan yurttaşlann hayati
tehlike yaşamalarına ve ciddi sağlık sorunlarıyla karşı karşıya kalmalarına ve Mardin, gibi
birçok bölge ilinde altyapının yenilenmemesinden/eski olmasından kaynaklı çıkan
yangınlardan dolayı büyük can ve mal kayıplarına sebep olmuştur. Son zamanlarda elektrik
geriliminden kaynaklı çıkan yangınlarda, Diyarbakır ve Mardin'de elektrik hatlarından çıkan
yangında, 15 kişi İzmir'de hatların yönetmeliğe aykırı döşenmesi sonucu kabloların izolasyon
özelliğini yitirmesi nedeniyle 2 kişi hayatını kaybetmiştir.
Elektrikte yeterli, sürekli, düşük maliyetli ve güvenilir üretim ve dağıtım sistemini
kurmak elzemdir. Elektrik üretimi ve dağıtımının özel sektörün kâr hırsına terk edilemeyecek
kadar önemlidir. Gerek bireysel gerekse de toplumsal olarak yaşamımızın her alanında ihtiyaç
duyulan bir ürün olan elektrik, kamusal hizmeti zorunlu kılmaktadır. Elektrik politikası
katılımcı kamuculuğu, kamusal çıkarların korunmasını, yurttaşların ihtiyaç sınırına kadar
ücretsiz, sürekli ve güvenilir elektriğe erişebilmesini hedeflemelidir.
Enerjiye ulaşım bir insan hakkıdır. Sosyal devlet olmamn gereği olarak tüm
aşamalarıyla kamusal bir hizmet olarak sunulmalıdır. Bu sebeple şirketlerin değil, yurttaşlarının
hak ve çıkarlarını önceleyen politikalar gözetilerek düzenlemeler yapılmalıdır. Olması gereken,
vatandaşı mağdur edecek, faturaları daha da yükseltecek tüm uygulamalardan derhal
vazgeçilerek elektrik dağıtımının yerel yönetimlere devredilecek şekilde kamulaştırılmasıdır.