Teklifi verenlerin neden gerekli gördüğünü anlattığı bölüm (teklif metninden).
Gerekçeyi oku
6545 sayılı “Türk Ceza Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun”, 28 Haziran 2014 gün ve 29044 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren
ve Sulh Ceza Hâkimlikleri kurulmasını öngören kanun birçok sorunu da beraberinde
getirmiştir.
“Kanuni hâkim” veya “olağan hâkim” ilkesi de denen “tabii hâkim (doğal yargıç)”
ilkesi, bir uyuşmazlık hakkında karar verecek olan hâkimin, o uyuşmazlığın doğmasından
önce kanunen belli olmasını öngören bir ilkedir. “Hâkim” terimi yerine “mahkeme” terimini
koyarak söylersek, “tabii mahkeme” veya “olağan mahkeme”, yargılanacak olayın meydana
geldiği anda, o olayın yargılanması için kanunla kurulmuş mahkeme demektir. Kısacası,
“tabii mahkeme (olağan mahkeme)”, olaydan önce kurulmuş ve somut olay ile kuruluşu
bakımından ilgisi olmayan mahkeme demektir. Bu mahkemenin hâkimine de “tabii hâkim”
denir. Buna göre, bir uyuşmazlık, ancak uyuşmazlığın doğumu anında görevli ve yetkili olan
mahkeme tarafından yargılanabilecektir. Böylece tabii hâkim ilkesiyle, uyuşmazlığın olaydan
sonra çıkarılacak bir kanunla kurulacak bir mahkeme tarafından yargılanması yasaklanmakta,
yani kişiye veya olaya özgü mahkeme kurma imkânı ortadan kaldırılmaktadır.
“Tabii hâkim (olağan hâkim)” veya “kanuni hâkim” ilkesinin amacı, yasama organının
belirli bir olayı yargılamak için o olaydan sonra mahkeme kurmasının önüne geçmektir. Bu
ilkeye uyulduğu takdirde, yasama organı dâhil devletin herhangi bir organı, olaydan sonra,
sırf o olayı yargılamakla görevli bir mahkeme kuramayacaktır. Bu ise mahkemelerde
yargılanacak olan kişilere büyük bir güvence sağlar. Çünkü onları yargılayacak mahkemeler,
sırf onlar için kurulmamış, onları yargılayacak hâkimler sırf onlar için atanmamıştır. Böyle
mahkemelerde ve böyle hâkimler huzurunda suçlanan kişiler masum iseler, beraat
edeceklerdir. Oysa sırf o olay için kurulmuş ve hâkimi sırf o olay için atanmış bir mahkemede
suçlanan kişiler masum olsalar bile mahküm olabilirler.
“Tabii hâkim (olağan hâkim)” ilkesinin doğal sonucu, “olağanüstü (istisnai)
mahkemeler”in kurulmasının yasaklanmasıdır. Olağanüstü mahkeme, olaydan sonra
kurulmuş, sırf belli bir olayı veya belli kişileri yargılamak üzere kurulmuş mahkeme
demektir. Olağanüstü mahkemelere “istisnai mahkemeler” de denir.
bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci
önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz”.
Görüldüğü gibi maddede “tabii hâkim” veya “tabii mahkeme” ifadesi geçmemektedir. Ancak
Anayasanın 37'nci maddesinde “kanuni hâkim güvencesi” adı altında düzenlenen şeyin
aslında “tabii hâkim ilkesi” olduğuna şüphe yoktur. Bir kere, maddenin ikinci fıkrasında,
“olağanüstü merciler”in kurulması yasaklandığına göre, bundan a contrario, “olağan
mahkeme ilkesi”nin kabul edildiği sonucu çikar. “Olağan mahkeme” ile “tabii mahkeme”
aynı şeylerdir. Diğer yandan Anayasanın 37'nci maddesinin Danışma Meclisi Anayasa
Komisyonu Gerekçesinde de bu maddede ifade edilen ilkenin tabii hâkim ilkesi olduğu
açıklanmıştır. Gerekçede şöyle denilmiştir:
“Bu maddede “kanuni” ve “tabi?” hâkim güvencesi birlikte düzenlenmiştir... “Tabii hâkim”
kavramı ise yargılanacak nizanın vukuu anında bulunan kanunun öngördüğü yargı mercii
demektir. Bunlara “olağan mahkemeler” de denir. Diğer bir deyimle; bir ceza (doğrusu niza),
ancak vukuu anında yürürlükte bulunan kanunun tâbi kıldığı yargılama mercii önüne
götürülecek; bu kanuna göre, hangi mahkemenin görev ve yetkisine giriyorsa o mahkeme
tarafından çözüme bağlanacaktır. Bu suretle dâvanın “olaydan” sonra çıkarılacak bir kanunla
yaratılan bir mahkeme önüne götürülmesi yasaklanmakta, yani “kişiye? yahut “olaya” göre,
“kişiyi? yahut “olayı” göz önünde tutarak mahkeme kurma imkânı ortadan kaldırılmaktadır”.
Anayasa Mahkemesi de 1982 Anayasasının 37'nci maddesinde düzenlenen “kanuni hâkim”
ilkesinin “tabii hâkim” olarak anlaşılması gerektiğine karar vermiştir. Mahkeme, 20 Ekim
1990 tarih ve K.1990/30 sayılı Kararında şöyle demiştir:
“Hukuk devletinde yasal yargıç (kanuni hâkim), doğal yargıç (tabii hâkim) olarak
anlaşılmalıdır. Doğal yargıç kavramı ise, dar anlamda, suçun işlenmesinden veya çekişmenin
doğmasından önce davayı görecek yargı yerini yasanın belirlemesi diye tanımlanmaktadır.
Başka bir anlatımla, doğal yargıç ilkesi, yargılama makamlarının suçun işlenmesinden veya
çekişmenin meydana gelmesinden sonra kurulmasına veya yargıçların atanmasına engel
oluşturur; sanığa veya davanın yanlarına göre yargıç atanmasına olanak vermez”.
16 Haziran 2014 tarih ve 6545 sayılı Kanun, bir yandan sulh ceza mahkemelerini
kaldırmış, diğer yandan da sulh cezâ hâkimliklerini kurmuştur. Adı geçen kanun, kaldırılan
sulh ceza mahkemelerinin yargılamaya ilişkin görevlerini asliye ceza mahkemelerine, arama,
yakalama, tutuklama kararı verme gibi soruşturma işlemlerine ilişkin diğer görev ve
yetkilerini ise yeni kurulan sulh ceza hâkimliklerine vermiştir. Böylece bir soruşturmada
arama, yakalama, tutuklama kararı eskiden sulh ceza mahkemelerinin hâkimleri tarafından
verilirken, yeni sistemde sulh ceza hâkimleri tarafından verilecektir.
16 Haziran 2014 tarih ve 6545 sayılı Kanun sonucu sulh ceza mahkemeleri
hâkimi atanmıştır. Eskiden İstanbul Adliyesinde tutuklanması talep edilen kişinin 38
hâkimden birinin önüne çıkması ihtimali var iken, şimdi 6 hâkimden birinin önüne çıkması
ihtimali var. Keza eski sistemde bu 38 sulh ceza mahkemesi hâkiminin birinin kararına itiraz
edildiğinde itiraz başvurusu, bu 38 hâkimden biri tarafından değil, 55 asliye ceza hâkiminden
o gün nöbetçi olan birisi tarafından karara bağlanıyordu. Oysa yeni sistemde bu 6 sulh ceza
hâkimin birisinin verdiği karara itiraz edildiğinde itiraz hakkında diğer beş hâkimden birisi
karar verecek. Götüldüğü gibi eski sistemde, iktidarın, bir ihtimal, art niyetle arama,
gözaltına, tutuklama kararı çikarmak istemesi durumunda İstanbul Adliyesinde etkilemesi
gereken hâkim sayısı 93 iken, yeni sistemde bu sayı 6 ya düşmüştür.
Şüphesiz denebilir ki, sayının çok olması veya az olmasının prensipler açısından bir
değeri yoktur. Keza kaldı ki, küçük bir yerde eski sistemde tek bir sulh ceza mahkemesi, yeni
sistemde de tek bir sulh ceza hâkimi olabilir. Doğrudur. Doğrudur; ancak buradaki can alıcı
mesele, söz konusu kanundan sonra, yeni kurulan sulh ceza hâkimliklerine atanan hâkimlerin
özel olarak seçilip seçilmediği meselesidir.
Adil bir yargılama için en az tabii hâkim ilkesi kadar önemli bir ilke daha vardır:
Hâkiimlerin bağımsızlığı ilkesi. Adil bir yargılama için, hâkimin sadece “tabii hâkim” olması
yetmez; aynı zamanda “bağımsız hâkim” olması gerekir. Hâkim, tabii hâkim olsa bile,
bağımsız değil ise, adalet gerçekleşmez. Bu nedenle hâkimlerin bağımsız bir organ tarafından
atanması, atandıktan sonra da siyasi ve idari makamların etkisi altında kalmamaları ve bunun
için de çeşitli teminatlara sahip olmaları gerekir. Kendilerini bağımsız hissetmeyen hâkimlerin
tabii hâkim olması, tek başına yargılananlar için bir güvence teşkil etmez.
Suç işlediği iddia edilen bir kişinin iddia olunan suçu işleyip işlemediği sorunu bir
şey, bu kişi hakkında karar verecek hâkimin tabii ve bağımsız hâkim olması bir başka şeydir.
Suç işlediği iddia edilen kişiler gerçekten suç işlemişlerse, dosyada da bunların suç işlediğine
ilişkin inandırıcı deliller var ise, sadece istisnai hâkimler değil, tabii ve bağımsız hâkimler de
bu kişiler hakkında, şartları varsa, arama, yakalama ve tutuklama kararı verirler. Ancak bir
ihtimal suç işlediği iddia edilen kişiler gerçekten suç işlememişler ise, tabii hâkinı ilkesine
aykıri olarak, sırf onlar için atanmış hâkimler karşısına çıkarılırlarsa, bu kişilerin tutuklanma
ihtimalleri, masum olsalar bile, çok yüksektir. Dolayısıyla bir kişinin gerçekten suç işleyip
işlemediği, ancak tabii hâkim ilkesine uygun olarak atanmış bağımsız hâkimler önünde
yargılandığı zaman ortaya çıkar
Bu Kanun teklifimizle bu hâkimlikler nedeniyle mağdur olmuş veya mağdur duruma
düşebilecek vatandaşların mağduriyete uğramasının önünün kesilmesi amaçlanmıştır. Öyle ki
kamuoyunda “iktidarın sopası” olarak nitelendirilen bu hâkimliklerin kaldırılması adil ve
bağımsız yargılama hakkının tesis edilmesi konusunda toplumda bir güven duygusunun
artmasına sebep olacaktır.