Teklifi verenlerin neden gerekli gördüğünü anlattığı bölüm (teklif metninden).
Gerekçeyi oku
Son yıllarda ülkemizin ceza infaz sisteminde yaygınlaşan S ve Y Tipi Yüksek
Güvenlikli ceza infaz kurumları, ağır izolasyon, tecrit ve sistematik hak ihlalleriyle
kamuo)amun gündemine oturmuştur. Bu cezaevleri, mahpusların insan onuruna uygun yaşam
koşullarından mahrum bırakıldığı, temel haklarmm ihlal edildiği yapılar olarak öne
çıkmaktadır. Mimari yapılan ve infaz rejimi, yüksek güvenlik gerekçesiyle aşırı tecrit
politikalarma dayanmakta, ancak bu yaklaşım mahpusların yaşam hakkı başta olmak üzere
birçok temel hakkını ciddi biçimde tehdit etmektedir.
Bu cezaevlerinde gözlemlenen genel uygulamalar şu şekildedir: Mahpuslar tek kişilik
hücrelerde tutulmakta; ağırlaştırılmış müebbet infaz rejimi koşullarına tabi tutulmaktadır.
Hücrelerde havalandırma bulunmamakta, mahpuslar günde yalnızca bir saat süreyle, doğrudan
hücreye bağlı olmayan, yağmurdan ya da güneşten korunma imkânı bulunmayan üst kat
havalandırma alamna çıkanimaktadır. Hücre pencereleri tel örgülerle kapatılmış olup, gün ışığı
geçişi engellenmektedir. Mahpuslar 24 saat boyunca kameralarla izlenmekte, hücre kapıları
yalmzca elektronik sistemle açılmaktadır. Aile ziyaretleri bireysel olarak gerçekleştirilmekte,
mahpusların diğer mahpuslar ve ailelerle sosyal teması engellenmektedir.
însan Hakları Demeği (İHD) ve Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Demeği (CÎSST)
tarafından yayımlanan 2024 yılına ait raporlar, bu kuramlarda özellikle hasta mahpusların
tedaviye erişiminde ciddi sorunlar yaşandığım ortaya koymaktadır. Kelepçeli muayene
dayatmalan, hastane şevklerinin keyfi biçimde engellenmesi ve sağlık hizmetlerine erişimin
bilinçli olarak kısıtlanması sonucu birçok mahpus yaşamını yitirmiştir. İHD verilerine göre,
2024 yılı içerisinde çok sayıda ağır hasta mahpus S ve Y tipi cezaevlerinde tutulmuş, onlarca
hasta mahpus da yaşamını yitirmiştir.
Bu cezaevlerinde mahpuslar çoğunlukla 23 saat boyunca tek kişilik hücrelerde
tutulmakta, diğer mahpuslarla hiçbir sosyal temas kuramamaktadır. Günlük açık havaya çıkış
süresi yalmzca bir saatle sınırlıdır. Hücreler, dar, gün ışığı almayan, yetersiz havalandırmalı ve
sürekli gözetim altında olan alanlardır. Bu koşullar uzun vadede depresyon, anksiyete,
halüsinasyonlar ve intihar eğilimleri gibi ciddi mhsal ve bilişsel sorunlara neden olmakta;
uluslararası literatürde "psikolojik işkence" olarak tanımlanmaktadır. Tecridin uzun süreli ve
sistematik biçimde uygulanması, insan haklarına aykırı kabul edilmekte ve bu uygulamaların
sonlandırılması gerektiği vurgulanmaktadır.
Kamuoyunda bu cezaevleri "tabutluk" ya da "kuyu tipi hapishane" olarak
tanımlanmakta, insanlık dışı uygulamaların sembolü olarak görülmektedir. Uzmanlar, kuyu tipi
cezaevlerinin insanları imha etmeye yönelik inşa edildiğini belirtip; F tipi cezaevlerinden sonuç
alamadığım düşünen iktidarların, daha ağır koşullara sahip bu cezaevlerini devreye soktuğunu
ifade etmektedir. Hasta mahpuslar bu cezaevlerinde tedavi edilmek yerine ölüme terk
edilmekte; kelepçeyle yatağa bağlanan mahpuslar daha ağır koşullarda yaşamak zomnda
bırakılmaktadır.
Bu insanlık dışı uygulamalara karşı, 2025 yılı itibariyle çeşitli cezaevlerinde mahpuslar
açlık grevi eylemleriyle direniş göstermektedir. R, S ve Y Tipi Yüksek Güvenlikli cezaevlerinin
kapatılması, sevk uygulamasının son bulması, ağır hasta mahpusların serbest bırakılması ve
sevk taleplerinin kabul edilmesi talebiyle 9 mahpus açlık grevindedir. Antalya Yüksek
Güvenlikli Cezaevi'nde Sercan Ahmet Arslan 183, Mulla Zincir 159, Serkan Onur Yılmaz 162
ve Ayberk Demirdöğen 42 gündür; Sincan Yüksek Güvenlikli Cezaevi'nde Baki Can Işık 123,
Mithat Öztürk 67, Hasan Ali Akgül ve Ali Aracı 62 gündür açlık grevinde. Tekirdağ Çorlu
Yüksek Güvenlikli Cezaevi'nde Fikret Akar 22 gündür aynı taleplerle eylemim sürdürmektedir.
Baki Can Işık'ın annesi Yurdagül Güneş ise-oğlunun taleplerine destek olmak amacıyla
başlattığı açlık grevinde 1lO'uncu güne ulaşmıştır.
Ceza infaz sisteminin temel amacı, mahpusların topluma kazandırılması ve
rehabilitasyonu olduğu öne sürülse de ülkemizdeki mevcut ceza anlayışı, bu hedefin oldukça
uzağında kalmaktadır. Özellikle S ve Y tipi cezaevleri, mahpusları toplumsal yaşamdan
bütünüyle yalıtan, onları fiziksel ve psikolojik açıdan çökerten yapılar haline gelmiştir. Bu
cezaevleri, rehabilitasyon ve toplumsal uyum yerine, izolasyon ve cezalandırmayı esas alan bir
mantıkla işletilmektedir. însan hakları savunucuları ve sivil toplum kuruluşları tarafından
hazırlanan çok sayıda raporda da vurgulandığı üzere, bu kurumlar özellikle politik mahpuslara
yönelik sistematik baskı ve yıldırma politikalarımn aracı haline gelmiştir.
Anayasa'nm 17. maddesi, herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığım koruma ve
geliştirme hakkım güvence altına alırken; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 3. maddesi
kötü muamele ve işkence yasağını mutlak bir biçimde düzenlemektedir. Birleşmiş Milletler
Mandela Kuralları, tecridin yalmzca son çare olarak, geçici ve denetlenebilir biçimde
uygulanabileceğini belirtmektedir. Buna rağmen, S ve Y tipi cezaevlerinde tecrit uygulamaları
kalıcı ve cezalandıncı bir yöntem haline gelmiştir.
Uluslararası bilimsel çalışmalar da bu durumu desteklemektedir. Örneğin, Craig
Haney'in 2003 tarihli araştırmasına göre, uzun süreli izolasyona maruz kalan bireylerin yarısı
depresyon, üçte biri ise intihar eğilimi geliştirmektedir. Bu bulgular, S ve Y tipi cezaevlerinde
uygulanan izolasyonun insanlık dışı boyutlara ulaştığım göstermektedir.
2025 yılı itibariyle Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü'nün verilerine göre
Türkiye'de 395 ceza infaz kurumu bulunmaktadır ve bu kurumlann toplam kapasitesi 299 bin
940 kişidir. Ancak aym yıl içinde hapishanelerde tutulan mahpus sayısı 384 bin 216'ya ulaşmış,
kapasite fazlası 82 bin 819 kişiye çıkmıştır. Aynı yıl içinde tutuklu sayısı 291 bin 760'tan 92
bin 456 kişi artış göstermiştir. Bu artış, özellikle hukuki gerekçeden yoksun tutuklamaların
arttığım ve kapasite sorununun ciddi bir boyuta ulaştığını ortaya koymaktadır.
5 Aralık 2024 tarihinde açıklanan resmi verilere göre 2024 yılı içerisinde 709 mahpus,
hastalık nedeniyle yaşamını yitirmiştir. Ancak bu sayımn yalnızca yüzde 4,5'inin kamuojoma
yansıdığı anlaşılmakta, geri kalan vakaların ise dış dünyadan gizlendiği görülmektedir. Bu
durum, hapishanelerde yaşanan hak ihlallerinin büyük ölçüde örtbas edildiğini göstermektedir.
Ülke genelinde yalnızca İHD'nin tespit edebildiği kadarıyla 1.500'ün üzerinde hasta mahpus
bulunmaktadır.
S ve Y Yüksek Güvenlikli cezaevlerinde yaşanan hak ihlalleri, ceza infaz sisteminin
adalet sağlamaktan çok cezalandırma işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır. Bu cezaevlerinin
kapatılması, mahpusların insan onuruna uygun koşullarda tutulabilecekleri ceza infaz
kurumlarına nakledilmesi ve ülkenin ceza infaz sisteminin insan hakları temelli bir anlayışla
yeniden yapılandırılması, anayasal jûikümlülüklerin ve uluslararası taahhütlerin bir gereğidir.
Bu kanun teklifimizle birlikte, S ve Y Tipi Yüksek Güvenlikli cezaevlerinde mahpuslara
yönelik ağır tecrit, izolasyon ve sistematik hak ihlallerine son verilmesi; hasta mahpusların
yaşam hakkının korunması, ceza infaz kurumlarının insan onuruna uygun koşullarda faaliyet
göstermesi ve ceza adalet sisteminin evrensel insan hakları normları çerçevesinde yeniden
yapılandırılması hedeflenmektedir. Bu düzenleme ile cezaevleri, topluma kazandırmayı esas
alan bir yaklaşımla dönüştürülmeli; mahpusların temel hakları güvence altma alınmalıdır.