5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve 2802 Sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun Teklifi

Türkiye'de kadınlar her gün özel ve kamusal alanda sistematik erkek şiddetine maruz kalmakta, bu şiddet sadece bireysel bir suç değil, aynı zamanda ataerkil toplumsal düzenin sürekliliğini sağlayan yapısal bir baskı aracı olarak işlemektedir. Fiziksel, cinsel, psikolojik, dijital ve ekonomik biçimlerde ortaya çıkan bu şiddet biçimleri, kadınların yaşam hakkım, beden dokunulmazlığım, onurunu ve özgürlüğünü ihlal etmekte; kadınları korku, güvensizlik ve kırılganlıkla kuşatılmış bir yaşam alamna mahkûm etmektedir. Şiddet döngüsü içinde yıllarca hayatta kalmaya çalışan birçok kadın, kolluk güçlerine başvurduğunda korunamamalcta, koruma tedbirleri uygulanmamakta veya yetersiz kalmaktadır. Sosyal hizmet sisteminin, baroların, yargı organlanmn ve kolluğun bütünlüklü bir biçimde çalışmaması, kadınlan hayatta kalabilmek için kendi özsavunmasını geliştirmeye zorlamaktadır. Ancak bu durumda dahi kadınlar, yargı sistemi tarafından fail gibi yargılanmakta, "kasten adam öldürme" gibi suçlarla ağır cezalara mahkûm edilmektedir. Kadmlann içinde bulundukları çaresizlik, süreğen tehdit, fiziksel eşitsizlik ve devletin koruma yükümlülüğünü yerine getirmemiş olması, meşru savunma kapsamında değerlendirilmemektedir. Türk Ceza Kanunu'nda meşru savunma tanımı (TCK m.25), yalnızca "ani ve haksız saldırıya" karşı, "orantılı ve derhal verilen tepkileri" kapsamakta; süreğen şiddet mağduru kadınların içinde bulunduğu yapısal tehdit durumunu, geçmişe dönük şiddet öyküsünü, psikolojik örselenme süreçlerini ve devletin koruma mekanizmalarındaki yetersizliği göz ardı etmektedir. Böylece kadınların özsavunma hakkı fiilen ortadan kaldırılmakta, ceza adalet sistemi erkek şiddetini cezasızhkla ödüllendirirken, hayatta kalmak için özsavunma geliştiren kadını cezalandırmaktadır. Bu teklif, "örselenmiş kadın sendromu"nun ceza hukukunda tanınmasını ve bu kapsamda özsavunma hakkının yeniden yorumlanmasını amaçlamaktadır. "Örselenmiş kadın sendromu", ilk kez ABD'de psikolog Lenore Walker tarafından tammlanmış, süreğen aile içi şiddete maruz kalan kadınların travma sonrası gelişen bilişsel ve davramşsal tepkilerini ifade eden klinik bir durumdur. Bu sendrom, kadının saldırıya uğramasa dahi kendini sürekli tehdit altında hissetmesi, şiddeti önleyemeyeceğine inanması ve hayatta kalmak için son çare olarak faile karşı savunma geliştirmesiyle karakterizedir. Dünya da hem psikoloji hem de adli tıp literatüründe kabul gören bu tanım, pek çok ülkede ceza hukuku yorumuna dâhil edilmiştir. Nitekim Türkiye'de Nevin Yıldırım, Çilem Doğan gibi vakalarda kadmlann özsavunma kapsamında değerlendirilmesi gerekirken, yıllarca süren şiddet geçmişleri, koruma başvıuulan, tehditlerin sürekliliği göz ardı edilmiş; kadınlar ağır cezalara çarptırılmıştır. Bu durum, yalnızca kadınların adalet arayışım değil, hukuk sistemine olan güvenini de zedelemektedir. Anayasa'nın 10. maddesi gereğince devlet, kadınlar ve erkekler arasında fiili eşitliğin sağlanması için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. 17. maddesi yaşam hakkını güvence altına alırken, 36. madde adil yargılanma hakkını güvence altına alır. Ancak fiiliyatta bu hakların kadınlar için işletilmediği görülmektedir. 6284 sayılı Kanun'un uygulanmasındaki ihmaller, kadına yönelik şiddet karşısında etkin korunma yükümlülüğünün yerine getirilmediğini göstermektedir. Uluslararası hukuk da bu konuda devlete açık yükümlülükler getirmektedir. Türkiye'nin taraf olduğu CEDAW (Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi) ve CEDAW Komitesi'nin 19 No'lu Genel Tavsiye Kararı, kadına yönelik şiddeti ayrımcılık biçimi olarak tanımlamış, kadınların şiddetten korunmasını ve adil yargılanmasım taraf devletlerin görevi olarak belirlemiştir. CEDAW sadece yasa önünde eşitliği değil, fiili eşitliğin sağlanmasını da zorunlu kılmakta; kadına yönelik şiddeti önleyemeyen, özsavunmaya başvuran kadım cezalandıran bir ceza hukukunu ayrımcı olarak tanımlamaktadır. Aynı şekilde, Birleşmiş Milletler'in 1993 tarihli Kadınlara Yönelik Şiddetin Ortadan Kaldırılması Bildirgesi, özel alandaki şiddetin de devletin sorumluluk alanına girdiğini açıkça vurgulamaktadır. Devletin yalnızca şiddeti önlemek değil, şiddetin sonucu olarak ortaya çıkan özsavunma eylemlerine karşı kadınları yeniden cezalandırmaması da bu sorumluluğun bir parçasıdır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 2. (yaşam hakkı), 3. (işkence yasağı) ve 6. (adil yargılanma hakkı) maddeleri de bu yükümlülüğün hukuki temelini oluşturur. Sözleşme'nin 2. maddesi, "yaşam hakkını" güvence altına almakta; devletin yalmzca bireyler tarafından yapılan yaşam hakkı ihlallerini cezalandırmakla değil, aynı zamanda bu tür ihlalleri önlemek için gerekli önleyici tedbirleri almakla jmkümlü olduğunu belirtmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Opuz/Türkiye (2009) kararında, devletin kadına yönelik şiddeti önlemekteki sistematik yetersizliğini yaşam hakkı ihlali olarak değerlendirmiştir. Bu karar, Türkiye açısından bağlayıcı nitelikte olup, kadınların yaşam hakkının yalnızca bireylerce değil, devletin etkisizliği sonucu da ihlal edilebileceğini ortaya koymuştur. 3. madde, "işkence ve insanlık dışı veya onur kırıcı muamele yasağını" düzenlemekte olup, devletin kadına yönelik şiddet karşısında etkili koruma sağlamaması durumunda bu hakkın da ihlal edileceğini hükme bağlamaktadır. Kadına yönelik fiziksel ya da psikolojik şiddet, yalnızca özel alandaki bir saldırı değil, aym zamanda devletin yeterli önlem almaması halinde kamu gücünün dolaylı bir ihlali haline gelir. AİHM, devletin mağduru korumaya yönelik etkili ve önleyici tedbirleri almaması durumunda, 3. maddeyi ihlal ettiğine hükmetmektedir. 6. madde ise "adil yargılanma hakkım" garanti altına almaktadır. Bu madde kapsammda, kadınların özsavunma durumlarında fail gibi yargılanması; geçmiş şiddet öykülerinin, koruma taleplerinin ve psikolojik örselenme hallerinin delil olarak dikkate alınmaması; tarafsız ve cinsiyet eşitliğine duyarlı bir yargı pratiği geliştirilmemesi adil yargılanma hakkının ihlalidir. AÎHM içtihatlarında, yalnızca biçimsel değil, fiili olarak adalete erişimin sağlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, devletin kadına yönelik şiddeti önlememesi veya etkili soruşturma yürütmemesi halinde yaşam hakkını ihlal ettiğine hükmetmektedir. Aynı zamanda, kadınların yargı süreçlerinde adil yargılanma haklarının toplumsal cinsiyet farklarını yok sayan bir yaklaşımla ihlal edilmesi, ikincil mağduriyet olarak değerlendirilmekte; devletin pozitif yükümlülüğünü yerine getirmediği anlamına gelmektedir Tüm bu nedenlerle, kadınların özsavunma hakkım tanımayan ve erkeğin şiddetini cezasız bırakan mevcut sistemin değiştirilmesi bir hukuk devleti ve toplumsal cinsiyet eşitliği ilkesi açısmdan zorunluluktur. Ceza adalet sistemi, "tarafsız" ve "cinsiyetsiz" olduğu iddiasımn aksine erkek egemen kodlarla işlemektedir. Feminist hukuk perspektifi, bu sistemin fail merkezli işleyişini ifşa eder; adaletin ancak mağdurun deneyimini ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğini merkezine alan bir yaklaşımla sağlanabileceğini savunur. Bu teklif de kadınların yaşadığı yapısal şiddeti hukuk önünde görünür kılmak ve eşitlikçi bir adalet sisteminin inşasına katkı sunmak amacı taşımaktadır. Bu amaçla, Türk Ceza Kanunu'nun 25. maddesine, "süreğen şiddet mağduru kadınların özsavunma eylemleri, failin fiziksel üstünlüğü, tehditlerin devamlılığı, geçmiş şiddet öyküsü ve devletin koruma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi durumlarında meşru savunma kapsamında değerlendirilir" hükmü eklenecektir. Ceza Muhakemesi Kanunu'na, kadının geçıriişe yönelik koruma başvuruları, şikâyet dilekçeleri, sosyal hizmet raporları, tanık beyanları ve psikolojik değerlendirme raporları esaslı delil kabul edilir ibaresi eklenecektir. Hakim, savcı ve adli kolluk görevlilerine yönelik, "toplumsal cinsiyet, şiddet döngüsü ve kadınların adil yargılanma hakkı" konularında zorunlu hizmet içi eğitim düzenlemesi yapılacaktır. Bu düzenlemeler yalnızca ceza hukukunda değil, aynı zamanda sosyal hizmetler, medya, adli psikoloji ve eğitim sisteminde de dönüştürücü bir etkide bulunacaktır. Kadınların sadece şiddete karşı değil, adaletsizliğe karşı da özsavunma hakkının tamnması, hukuk sisteminin cinsiyet körlüğünün aşılması ve feminist adaletin kurumsallaşması yönünde hayati bir adımdır.