Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kurulması ve İşleyişi Hakkında Kanun Teklifi

Herkes doğuştan gelen temel haklara ve belirli şartlar dahilinde ortaya çıkan diğer haklara sahiptir. Hukuki bir kavram olarak hak onu düzenleyen yazılı kurallar ve de özellikle uluslararası sözleşmeler ve anayasalar ile belirlenir. Bu anlamda evrensel kurallarca kabul edilen temel hakları kavramsal olarak tanımlamak yerine hakkı düzenleyen yasalarca içeriğine, kapsamına ve sınırlamasına bakmak gerekir. Evrensel olarak kabul edilen temel haklardan olan çalışma hakkı İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinin 23 üncü maddesinde "Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ... hakkı vardır" şeklinde belirtilmiştir. Yurttaşlarımızın adil ve elverişli koşullarda, İnsanca yaşama olanağı sağlayacak bir ücret karşılığında çalışması anayasal bir zorunluluk olduğu kadar sosyal devletin de gereğidir. Çalışan insanın onuruna yaraşır bir yaşam sürdürebilmesini sağlayacak düzeyde ücret alması ve asgari ücretin bu ilke doğrultusunda belirlenmesi kaçınılmaz bir zorunluluktur. 1982 Anayasasının 2 inci maddesinde "sosyal devlet" ilkesi Cumhuriyetin temel niteliklerinden birisi olarak kabul edilmiştir. Kişilerin insan onuruna yaraşır bir gelir elde etmeleri amacıyla devletin, ücretlerin en alt düzeyine müdahale etmesi sosyal devlet anlayışının bir gereğidir. Anayasanın 49 uncu maddesi çalışmanın herkesin hakkı ve ödevi olduğunu belirtirken, devlete de çalışanların hayat seviyelerini yükseltme, onları koruma ve destekleme görevi vermiştir. Yine 55 inci maddenin ikinci fıkrasında ücret, emeğin karşılığı olarak tanımlanmış ve devletin, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli önlemleri alması öngörülmüş; devlete asgari ücreti belirleme görevi verilmiştir. Bu görevin yerine getirilmesinde de ülkenin ekonomik ve sosyal durumunun dikkate alınması istenmiştir. Bunun için sosyal ve ekonomik durum ölçütü ile insan onuruna yaraşır bir hayat seviyesi ilkesinin birlikte dikkate alınması zorunluluğu vardır. Aksi halde, ülkenin sosyal ve ekonomik durumunun yetersizliği gerekçe gösterilip düşük asgari ücret belirlenmesine imkân tanınmış olur ki, bu sonuç sosyal devlet ilkesiyle bağdaşmayacaktır. Anayasanın 55 inci maddesinin son fıkrasına 03.10.2001 tarihinde yapılan değişiklikle asgari ücretin saptanmasında "çalışanların geçim şartlarının" göz önünde tutulacağı ifadesi eklenmiştir. Bu değişiklikle asgari ücret saptanırken işçilere asgari geçim koşullarının sağlanması gereği anayasal bir ilke olarak vurgulanmış olmaktadır. Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar ve yürürlükteki yasal düzenlemelerle, çalışanlara ve onların ailelerine saygın bir yaşam standardının sağlanması temel bir hak olarak ele alınmış, devlete de bu konuda çeşitli sorumluluklar yüklenmiştir. Anayasanın 90. maddesinde, "usulüne göre yürürlüğe kpnujmuş milletlerarası antlaşmaların kanun hükmünde olduğunu belirtmiş ve bunla^-^^a'j^kmda. Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvıirulâ^ya^%i" düzenlenmiştir. Türkiye asgari ücret konusunda ILO tarafından imzaya açılmış bulunan 3 sözleşmeden 26 ve 99 sayılı sözleşmeleri onaylamış, 131 sayılı sözleşmeyi ise henüz onaylamamıştır. Yine konuyla ilgili olarak Türkiye, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini 1948 yılında, Avrupa Konseyince 1961 yılında kabul edilen Avrupa Sosyal Şartı'nı da 1989 yılında onaylamıştır. Ne var ki, Türkiye söz konusu şartın asgari ücreti düzenleyen 4 üncü maddesinin birinci fıkrasını onaylamamıştır. Bunun gerekçesi olarak ülkemizde asgari ücret tespitinde işçi ailesinin ihtiyaçları değil sadece işçinin kendisinin ihtiyaçlarının dikkate alınmasının olduğu belirtilmektedir. Ülkemizin, Avrupa Birliği ile bütünleşme doğrultusunda bu düzenlemede yer alan hükümleri dikkate alması ve bu konuda gerekli düzenlemeleri yapması da ayrıca gerekmektedir. Ancak bugüne kadar bu hususta gerekli düzenlemeler yapılmadığı gibi uygulamada yapılan Anayasa değişikliği de dikkate alınmamaktadır. Türkiye'de anayasal güvenceye kavuşturulan asgari ücret hususunda ayrı bir kanuniYlüzenleme yapılmamış, sadece 4857 sayılı İş Kanununun 39 uncu maddesinde asgari ücretin amacı işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarının düzenlenmesi olarak belirtilmiş ve asgari ücretin de Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirleneceği vurgulanmıştır. İş Kanunu gereği hazırlanan 2004 tarihli Asgari Ücret Yönetmeliği ile de asgari ücretin kapsamı (md.2), asgari ücretin belirlenmesinde uyulacak ilke ve esaslar (md.5-7), komisyonun kuruluşu, görev, yetki ve sorumluluğu (md.8-10) ve işverenin sorumluluğu (md.12) hususları düzenlenmiştir. Özellikle 2001 yılındaki Anayasa değişikliğinde "çalışanların geçim şartlan" dikkate alınacağı belirtilmesine rağmen bugüne kadar ne çalışanların geçim şartları ve Türkiye İstatistik Kurumunun belirlediği "Asgari Geçim Ücreti" ne de milli gelir artışları asgari ücretin belirlenmesinde Komisyon tarafından dikkate alınmıştır. Asgari ücret, bugün Türkiye'de emekçilere ödenebilecek en düşük yasal ücret düzeyini ifade eden; çalışma hayatının genel ücret skalasını, gelir dağılımını ve sosyal devletin düzeyini gösteren temel bir göstergedir. Uluslararası normlar, asgari ücretin belirlenmesinde işçinin ve ailesinin insana yakışır bjr yaşam sürdürebilmesi için gerekli asgari gelir düzeyinin esas alınmasını, bu yapılırken de ekonomik ve sosyal göstergelerin, sosyal tarafların görüşlerinin ve bilimsel verilerin birlikte değerlendirilmesini öngörmektedir. Bu çerçevede asgari ücret; işçinin barınma, beslenme, ulaşım, enerji, sağlık, eğitim ve benzeri zorunlu harcamalarını karşılayabilmen, yalnızca hayatta kalma sınırında değil, insan onuruna uygun bir yaşam düzeyinde belirlenmelidir. Bu çerçevede asgari ücret, para politikasının, bütçe tercihlerinin ye y Â. /l'/ emekçiler üzerinde yarattığı toplam etkinin en görünür yansımasıdır^ kalıcı hale geldiği, vergi sisteminin dolaylı vergilere dayandığı bir eko m22as ücretin yetersiz kalması, ücretliler açısından fiilen bir "enflasyon vergisi" ortaya çıkarmakta, gelir dağılımını sermaye lehine, emek aleyhine bozmaktadır. Asgari ücret düzeyi yalnızca bir çalışma hukuku meselesi değil, makroekonomik mimarinin adalet testi niteliğini taşımaktadır. Dünya genelinde asgari ücret üç ana yöntemle belirlenmektedir. Bazı ülkelerde hükümet ya da parlamento asgari ücreti tek taraflı kararla ilan etmektedir. ABD, İspanya, Brezilya ve Yunanistan bu modele örnektir. Pek çok ülkede ise sosyal tarafların yer aldığı üçlü komisyonlar aracılığıyla müzakere yöntemi uygulanmakta; Almanya, Fransa ve Birleşik Krallık'ta işçi ve işveren temsilcilerine ek olarak bağımsız akademik uzmanların bulunduğu kurullar asgari ücreti belirlemektedir. Bir başka grupta ise İskandinav ülkelerinde görüldüğü üzere yasal ulusal asgari ücret bulunmamakta; geniş kapsamlı toplu iş sözleşmeleri fiilî asgari ücret fonksiyonu görmektedir. Bu ülkelerde sendikal örgütlülüğün güçlü yapısı sayesinde sektör bazlı kapsamlı pazarlık mekanizmaları çalışmaktadır. Açıktır ki, kurala dayalı, öngörülebilir ve veri temelli asgari ücret belirleme yöntemleri AKP iktidarının söylemlerinin ve politikalarının aksine finansal istikrarla çelişmemekte, tam tersine onu desteklemektedir. Gerek Avrupa'da gerek İskandinav ülkelerinde asgari ücrete ilişkin karar süreçleri; verimlilik artışı ve büyüme kompozisyonu ile uyumlu şekilde kurgulanmakta, emek gelirinin milli gelir içindeki payı koruma altına alınmaktadır. Böyle bir yaklaşım, emekçiyi iç talebin taşıyıcısı ve orta sınıfın omurgası olarak gören ve koruyan bir ekonomik anlayışın sonucudur. Türkiye'de ise asgari ücret 4857 sayılı İş Kanunu'nun 39'uncu maddesi uyarınca Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenmektedir. Komisyon; hükümet, işçi ve işveren taraflarından beşer temsilciden oluşmakta, kararlar oy çokluğu ile alınmakta, oyların eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu tarafın oyları üstün sayılmaktadır. Bu yapı nedeniyle hükümet ve işveren temsilcilerinin birlikte oy kullanmaları hâlinde işçi kesiminin iradesi karar süreçlerinde belirleyici olamamaktadır. Komisyon kararlarının yargı denetimine kapalı olması da asgari ücretin milyonlarca çalışanı etkileyen bir konuda demokratik meşruiyet sorunu yaratmaktadır. Bu kurgu, sosyal diyalog mekanizmasını kağıt üzerinde varmış gibi gösteren, ancak fiiliyatta asimetrik bir güç dağılımına dayanan bir model üretmektedir. Yürütmenin belirleyici olduğu, işveren temsilinin güçlü, işçi temsilinin zayıf kaldığı bir komisyonda alınan kararlar, doğal olarak ücretli kesimin ihtiyaçlarını tam yansıtmamaktadır. Üstelik yargı denetiminin kapalı olması, bu kurulu teknik bir organdan ziyade siyasal tercihlerin onay makamına dönüştürmektedir. Bu durum, uzun vadede hem emek piyasasına hem de kurumlara duyulan güvene zarar vermektedir. AK Parti iktidarı döneminde asgari ücretin seyri, nominal artışlarla başarı anlatısının ekonomik gerçeklerle örtüşmediğini göstermektedir, başında enflasyonun geçici olarak kontrol altına alınmasıyla asgari illa 923 ÖAŞKf artış trendi, özellikle 2016 sonrası dönemde yüksek enflasyon ve Türk lîrasındaki değer kaybı nedeniyle hızla erozyona uğramıştır. 2002 yılında net asgari ücret 184 TL olup 112 dolar değerindeydi. Aynı yıl bir asgari ücretli maaşı ile 1,53 Cumhuriyet altını alabiliyordu. 2004 yılında net asgari ücretle yaklaşık 17 gram altın satın almak mümkündü. 2004 sonunda asgari ücretlinin maaşı yıllık bazda 30 adet Cumhuriyet altını karşılığına denk geliyordu. 2023 Ocak ayında net asgari ücret 8.506 TL, 2023 Temmuz ayında 11.402 TL olmuş; bu hamleye rağmen yıl içi dolar karşılığı 395 dolar civarında seyretmiştir. 2024 Ocak ayında asgari ücret 17.002 TL olarak belirlenmiş ve yılın başında 527 dolar karşılığına denk gelmiştir. Ancak yıl içinde artış yapılmadığı için asgari ücret 2024 Aralık ayında 333 dolar seviyesine düşmüş; reel değeri 11.700 TL karşılığına kadar erimiştir. 2025 yılında net asgari ücret 22.104 TL olarak ilan edilmiş olsa da Ocak-Eylül döneminde biriken %25,43 enflasyon nedeniyle reel değeri 16.483 TL seviyesine gerilemiştir. 2025 asgari ücretinin dolar karşılığı 393 dolar düzeyindedir. 2002'de 1,53 Cumhuriyet altını alınabilirken bugün bir asgari ücretli maaşı yalnızca 0,61 Cumhuriyet altını etmektedir. Aylık bazda altın karşılığı 17 gramdan 4 grama düşmüştür. Bu sayısal tablo, ücretlinin uzun vadeli birikim araçları karşısında sistematik biçirride kayba uğradığını göstermektedir. Döviz ve altın cinsinden gerileme, bir yandan para politikasındaki güven erozyonunu, diğer yandan emeğin milli gelir içindeki payındaki aşınmayı işaret etmektedir. Ekonomik büyüme belli yıllarda yüksek açıklansa dahi, bu büyümenin önemli kısmı ücretli kesime yansımamış, üretimden doğan katma değer daha çok sermaye lehine dağılmıştır. Uzun dönemli bu kopuş, seçim dönemlerinde yapılan yüksek oranlı artışların kalıcı refah yaratmamasının temel sebebidir. Bu dönemde asgari ücret yalnızca değer kaybetmemiş; işgücü piyasasında bir "ortalama ücret" hâline gelmiştir. Sendikal örgütlülüğün zayıflaması ve toplu sözleşme kapsamının daralması nedeniyle milyonlarca çalışan ya asgari ücretle ya da ona yakın ücretlerle çalışmak zorunda kalmaktadır. Bu görünüm, ülkenin ücret yapısında bir "tabana yapışma" etkisi yaratmaktadır. Ücret skalasının alt ve orta dilimleri arasındaki mesafe azalmakta, vasıf farkı ücretlere yeterince yansımamakta, orta gelir grupları aşağıya çekilmektedir. Bu durum hem verimlilik teşviklerini zayıflatmakta hem de iç tüketim kompozisyonunu bozmaktadır. Ücretlerin dar bir banda sıkıştığı ekonomilerde orta sınıfın güçlenmesi zorlaşmakta, uzun vadede sosyal ve siyasal kırılganlıklar artmaktadır. Bunun bir sonucu olarak, 2010'ların başında ortalama bir öğretmen maaşı asgari ücretin 3 katına yakınken, günümüzde 1,8 katına kadar gerilemiştir. Gelir dağ^ıjiD^jnıı tabanında yaşanan bu daralma, asgari ücretli sayısını artırırken orta sınıf ^rötlilef|i de alım gücünü aşağı çekmiştir. 2023 ve 2024'te izlenen popülist po) dı 1923 <^4 ş K t çalışanların ücret artışları geride kalmış; böylece ücret skalasının alt dilimi ile orta dilimi arasındaki makas daralmıştır. Bu durum, asgari ücretin ülkemizde bir taban ücret olmanın ötesine geçip yaygın bir ortalama ücret haline geldiğini, dolayısıyla asgari ücret politikalarının artık genel ücret politikası ve toplumsal refah açısından kritik belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Bu örnek, kamu görevlilerinin ve nitelikli meslek gruplarının ücret yapısındaki bozulmayı da gözler önüne sermektedir. Asgari ücret Türkiye'deki tüm ücretleri belirlemektedir. Önümüzdeki tablo orta sınıfın tasarruf yapabilme kapasitesinin, konut ve eğitim gibi uzun vadeli harcamaları finanse etme imkânının azalması anlamına gelmektedir. Orta sınıfın zayıflaması pek çok alanda riskleri büyütmekte, ülkenin ekonomik kırılganlığını kalıcı hale getirmektedir. 2025 yılı Kasım ayı itibarıyla, dört kişilik bir ailenin sadece yeterli ve dengeli beslenme masrafını ifade eden açlık sınırı 29.828 TL olarak açıklanmıştır. Aynı dönem için gıda harcaması ile barınma (kira), giyim, ulaşım, sağlık, eğitim ve benzeri zorunlu diğer giderleri de kapsayan yoksulluk sınırı ise 97.159 TL düzeyine çıkmıştır. Bu rakamlar, 2025'te net asgari ücretin (22.104 TL), bırakın yoksulluk sınırını, açlık sınırının dahi katbekat altında kaldığını göstermektedir. Asgari ücretli bir çalışan, ailesini geçindirmek biryana, tek başına bile insanca yaşamakta zorlanmaktadır. Bekar bir çalışanın sadece kendisi için yaptığı zorunlu harcamalar (yaşam maliyeti) aylık 38.752 TL'ye yükselmiştir. Buna göre, asgari ücret ile tek bir işçinin bile insana yaraşır bir yaşam sürmesi mümkün değildir; zira bekar bir çalışanın yaşam maliyeti, net asgari ücretten 16.548 TL daha fazladır. Asgari ücret, 2025 yılının ilk 10 ayında resmi enflasyon karşısında 6.326 TL erimiştir. Ocak 2025'te yapılan %30'iuk zammın daha ilk aylarda enflasyona yenik düştüğü. Temmuz 2025'te ara zam yapılmadığı için de yılın geri kalanında kayıpların büyüdüğü görülmektedir. Asgari ücret, uzun bir süredir Türkiye'de açlık sınırının altında seyretmektedir. Bu durum, asgari ücretli çalışanların büyük bölümünün gıda, kira, faturalar gibi en temel kalemlerde dahi ciddi geçim sıkıntısı yaşadığını göstermektedir. Kaldı ki, asgari ücretle geçinen bir işçi, ailesini geçindirmek zorundaysa yoksulluk sınırıyla arasındaki makas neredeyse kapanmayacak kadar açılmıştır. Yoksulluk sınırıasgari ücret farkı 75.000 TL gibi astronomik bir düzeye ulaşmıştır ki bu, dört kişilik bir ailenin onurlu bir yaşam sürebilmesi için gereken gelirin asgari ücretin %300'ünden daha fazla olduğunu ortaya koymaktadır. Bu erime, ücretliler açısından öngörülebilirliği ortadan kaldıran bir tablo yaratmaktadır. Yılın başında yapılan zam, yıl sonuna gelindiğinde^büyüî^lçüde buharlaşmaktadır. Böyle bir döngü içinde asgari ücretin yalnızca yeterli olmamakta; belirleme yöntemi ve kurumsal çerçeve de yeniden tasarlanmayı gerektirmektedir. 0 m İ6 1923 Tüm bu veriler, Türkiye'nin asgari ücret politikasının toplumsal refahı artıran bir araç olmaktan çıkıp ekonomik kırılganlıkları büyüten bir yapıya dönüştüğünü göstermektedir. Asgari ücretin düşük tutulması ülkemizi uluslararası ölçekte düşük ücretli bir emek piyasasına doğru itmektedir. Bu nedenle asgari ücretin belirlenme yönteminin ve Asgari Ücret Tespit Komisyonun yapısının köklü biçimde reforma tabi tutulması zorunlu hâle gelmiştir. İşbu Kanun Teklifi ile asgari ücretin belirlenme süreci sosyal devlet ilkesi doğrultusunda yeniden yapılandırılmaktadır. Asgari Ücret Tespit Komisyonunun demokratik temsil yeteneği güçlendirilmekte, işçi kesiminin etkili katılımı sağlanmakta, bağımsız akademik uzmanların katkısına yer verilmekte, karar alma süreci veri temelli hâle getirilmektedir. Asgari ücret tespitinde geçim maliyeti, yaşam maliyeti endeksleri, verimlilik artışı ve ekonomik büyüme göstergeleri esas alınmakta; yalnızca "bekar işçi" varsayımı yerine işçinin aile yükümlülüklerini de hesaba katan bir yaklaşım benimsenmektedir. Komisyon kararlarının yargı denetimine açık hâle getirilmesiyle hukuki meşruiyet ve hesap verebilirlik pekiştirilmekte; asgari ücretin topiumsal ihtiyaçlara uygun biçimde belirlenmesi amaçlanmaktadır. Bu düzenlemelerle asgari ücretin siyasal takvimlere göre belirlenen bir karar olmaktan çıkarılıp bilimsel, şeffaf ve sosyal diyaloga dayalı bir kurumsal yapı içinde tespit edilmesi hedeflenmektedir. § 1923