Deprem ve Afet Bakanlığı Kurulması Hakkında Kanun Teklifi

Türkiye, jeolojik, iklimsel ve coğrafi özellikleri nedeniyle yalnızca bir "deprem ülkesi" değil; aynı zamanda sel, taşkın, heyelan, çığ, orman yangını, kuraklık, aşırı sıcaklık, fırtına, hortum, kıyı taşkınları, deniz suyu yükselmesi, kirlilik kaynaklı çevresel afetler ve tarımsal üretimi yerle bir eden zirai don gibi çok sayıda afete aynı anda açık bir ülkedir. Ülkemizin büyük bölümü aktif fay hatları üzerinde yer almakta; kentleşme, yapı stoğu, altyapı dayanıklılığı, su ve gıda güvenliği, çevresel riskler ve iklim krizi gibi başlıklar, afetleri "doğal" olmaktan çıkarıp toplumsal kayıpları büyüten bir yönetim sorununa dönüştürmektedir. Anadolu'nun tarihi, büyük depremlerle defalarca sınanmıştır. Yakın tarihimizde 1939 Erzincan, 1992 Erzincan, 1999 Marmara (Gölcük-Düzce), 2011 Van ve nihayet 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler; sadece yapıların değil, afet yönetimi anlayışının da ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koymuştur. Bu acı tecrübeler, "deprem olduktan sonra yardım" yaklaşımının yetersizliğini; asıl meselenin risk azaltma, hazırlık, dayanıklı kentleşme, denetim, eğitim ve kamusal koordinasyon olduğunu tartışmasız biçimde göstermiştir. 6 Şubat 2023 depremleri; on binlerce yurttaşımızın yaşamını yitirdiği, milyonlarca yurttaşımız-n barınma, sağlık, güvenlikvetemel yaşam haklarından mahrum kaldığı birtoplums'al yıkım olarak hafızalara kazınmıştır. Deprem sonrası süreçte barınma krizleri, altyapı aksaklıkları, çevresel tahribat ve özellikle kırılgan gruplar açısından derinleşen eşitsizlikler; afet yönetiminin yalnızca "müdahale" ile sınırlı olamayacağını, devletin afetleri önceden öngören, zararı azaltan, hazırlığı kurumsallaştıran ve iyileştirmeyi insan onuruna uygun şekilde yürüten bir yapıya ihtiyaç duyduğunu açıkça ortaya koymuştur. Ne var ki ülkemizde afet riskleriyle mücadele; kurumlar arası görev ve yetki dağınıklığı, merkeziyetçi karar alma mekanizmaları, yerel yönetimlerin süreçlere yeterince dahil edilmemesi, bilimsel raporların planlama süreçlerine yeterince yansımaması, yapı denetimindeki zafiyetler ve imar uygulamalarındaki yanlışlar nedeniyle parçalı yürümektedir. Afet riski, çoğu zaman "olağanüstü bir olay" gibi ele alınmakta; oysa afet yönetimi, bir ülkenin güvenlik, kalkınma ve sosyal adalet politikalarının ayrılmaz parçasıdır. Bu nedenle afetleri, yalnızca kriz anlarında devreye giren geçici mekanizmalarla yönetmek yerine, kamu yönetimi içinde kalıcı, güçlü, hesap verebilir ve koordinatör bir kurumsal yapı oluşturmak zorunludur. Öte yandan Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması, kıyı kentlerinde ayrı bir fisl^ yaratmaktadır. Kıyı taşkınları, fırtına kabarması, deniz suyu seviyesinin yükselmeşi>şİd:S •9. i yağışlarla birlikte sel riskinin artması; limanlar, sanayi tesisleri, turizm bölgeferi:^j yerleşimleri açısından kritik tehditler oluşturmaktadır. Doğu Akdeniz'de yaşanab 'O m depremlerle birlikte tsunami olasılığı, kıyı yerleşimlerinin afet hazırlığında ihmal edilemeyecek bir başlıktır. Denizle iç içe yaşayan şehirlerde, afet yönetimi sadece karada değil; liman güvenliği, kıyı ekosistemleri, deniz kirliliği, tahliye planları ve kritik altyapı sürekliliği üzerinden de ele alınmalıdır. İklim krizi ise afetlerin şiddetini, sıklığını ve etkilediği alanları büyütmektedir. Son yıllarda artan ani ve yoğun yağışlar, seller, taşkınlar ve heyelanlar; orman yangınları, aşırı sıcaklık dalgaları ve kuraklık, artık istisna değil; yeni normal haline gelmektedir. Su kaynaklarının azalması, yeraltı sularının çekilmesi ve tarımsal sulama baskısı; birçok bölgede su krizini derinleştirmekte, gıda fiyatlarını ve kırsal yoksulluğu tetiklemektedir. Bu tablo, afet yönetimini yalnızca "müdahale" değil; iklim uyumu, su yönetimi, gıda güvenliği ve ekosistem koruma politikalarıyla entegre yürütmeyi gerekli kılmaktadır. Türkiye'de tarımsal üretim açısından afetlerin bir diğer ağır yüzü zirai don, dolu, kuraklık ve aşırı hava olaylarıdır. Don felaketleri, birkaç gecede üreticinin bir yıllık emeğini yok edebilmekte; meyve bahçelerinden seralara, tarlalardan bağlara kadar geniş bir alanda gelir kaybına yol açmaktadır. Bu kayıplar sadece çiftçinin değil; tüketicinin sofrasının da meselesidir. Çünkü tarımsal afetler, gıda arzını daraltır, fiyatları yükseltir, kırsal göçü hızlandırır ve ülkenin gıda egemenliğini zedeler. Bu nedenle afet yönetimi; tarım sigortaları, erken uyarı sistemleri, ürün desen planlaması, sulama altyapısı, soğuk hava önlemleri ve üreticiyi koruyacak sosyal destek mekanizmalarıyla birlikte ele alınmalıdır. Afetlerin toplumsal etkileri, eşitsizlikleri de büyütmektedir. Afet anlarında ve sonrasında en ağır yük; kadınların, çocukların, yaşlıların, engellilerin, yoksulların ve göçmenlerin omuzlarına binmektedir. Geçici barınma alanlarında güvenlik, hijyen, mahremiyet, sağlık hizmetlerine erişim, bakım emeği ve şiddet riski gibi sorunlar özellikle kadınlar açısından derinleşmektedir. Çocukların eğitimden kopması, psikososyal travmalar, engellilerin erişilebilirlik sorunları, yaşlıların bakım ve sağlık ihtiyaçları; afet yönetimini aynı zamanda bir insan hakları ve sosyal politika alanı haline getirmektedir. Bu nedenle kurulacak kurumsal yapıda, toplumsal cinsiyet eşitliğini ve kırılgan grupların korunmasını merkeze alan bir birimin bulunması, sadece birtercih değil, zorunluluktur. Tüm bu gerekçelerle, afet yönetiminde dağınık ve geçici çözümler yerine; risk azaltma-hazırlık- müdahale-iyileştirme süreçlerini tek bir çatı altında bütünleştiren, bilimsel verileri esas ^ yerel yönetimleri güçlendiren, hesap verebilir ve şeffaf bir yapılanmaya ihtiyaç vardır.j Teklifi ile; • / cj" \ -oK I '» Afet risklerinin belirlenmesi ve zarar azaltma politikalarının ülke çapında koordihbsycLOu^ P BA^ • Depreme dayanıklı kentleşme ve yapı güvenliğinin etkin denetimi, • Erken uyarı, haberleşme ve veri sistemlerinin tek merkezden standardize edilmesi, • Afet müdahalesinde arama-kurtarma, lojistik, barınma ve sağlık süreçlerinin kesintisiz yürütülmesi, • Afet sonrası iyileştirme ve yeniden yapılanmanın sosyal adalet ilkesine uygun biçimde planlanması, • Kıyı kentleri için deniz kaynaklı risklerin ve iklim kaynaklı afetlerin ayrı bir başlık olarak ele alınması, • Tarımsal üretimi tehdit eden don, kuraklık ve aşırı hava olaylarına karşı önleyici ve telafi edici mekanizmaların geliştirilmesi, • Kadınların ve kırılgan grupların afet süreçlerinde korunmasına yönelik özel politika ve hizmetlerin kurumsallaştırılması, • Yerel yönetimlerde Deprem/Afet Birimlerinin oluşturulması ve Bakanlık ile eşgüdüm içinde çalışmasının sağlanması, amaçlanmaktadır. Afetler kader değildir; kader olan, bilimi ve planlamayı dışlayan, denetimi zayıflatan, kurumları parçalı bırakan ve sorumluluğu muğlaklaştıran yönetim anlayışıdır. Bu Kanun Teklifi; afetlere karşı güçlü, etkin, adil ve kurumsal bir devlet kapasitesinin inşası için hazırlanmıştır. O