Yaşlılık ve Bakıma Muhtaçlık Sigortası Kanun Teklifi

Türkiye, demografik dönüşüm sürecinin en kritik eşiklerinden birine yaklaşmaktadır. Doğurganlık hızındaki düşüş ve yaşara süresinin uzaması, nüfusun hızla yaşlanmasına yol açmakta; bu durum sosyal politikadan istihdama, kamu maliyesinden aile yapısına ve sağlık sistemine kadar pek çok alanda yapısal etkiler doğurmaktadır. Son beş yılda 65 yaş üstü nüfiısun %21 oranmda artarak yaklaşık 9 milyona ulaşması, her dört haneden birinde en az bir yaşlı ferdin bulunması ve 1 milyon 750 bin yaşlının tek başına yaşaması, yaşlanmamn artık geleceğe ilişkin bir öngörü değil, bugünün somut ve yakıcı bir gerçeği olduğunu ortaya koymaktadır. Mevcut nüfus projeksiyonları, 2080 yılında nüfusun üçte birinden fazlasımn 65 yaş üstü olacağım göstermektedir. Yaşlanma süreciyle birlikte artan bakıma muhtaçlık riski, bireyin yalnızca sağlık durumunu değil; ekonomik güvenliğini, insan onuruna yakışır yaşam hakkım ve toplumsal bağlarını doğrudan etkilemektedir. 2024 yılı itibarıyla yaşlı yoksulluğu oranının %23'e yükselmesi, 2,1 milyon yaşlımn ekonomik ve sosyal güvenceden yoksun hâle gelmesi ve yaşlılara yönelik hak ihlallerinin artarak ölümle sonuçlanan vakalara dönüşmesi, mevcut sosyal bakım yapısının ihtiyaçlara cevap vermekte yetersiz kaldığını açıkça göstermektedir. Hâlihazırda Türkiye'de yaşlılara ve bakıma muhtaç bireylere yönelik bakım hizmetleri, büyük ölçüde yardım temelli, gelir testine dayalı ve parçalı bir yapı arz etmektedir. Sosyal yardım niteliğindeki bakım ödenekleri, bakıma muhtaçlık olgusunu bir hak olarak değil, yoksullukla sınırlı bir destek alam olarak ele almaktadır. Oysa bakıma muhtaçlık; yaşlılık, engellilik, hastalık veya malullük gibi nedenlerle herkesin yaşamı boyunca karşılaşabileceği hayatî bir sosyal risk niteliği taşımaktadır. Bu riskin gerçekleşmesi hâlinde ortaya çıkan bedensel, maddi ve manevi kayıpların telafisi, sosyal devlet ilkesinin doğrudan bir gereğidir. Bugün ülke genelinde kamuya ait huzurevleri ve özel bakım kuruluşlarında toplam yaklaşık 30 bin yaşlıya hizmet sunulabilmesi, 9 milyona yaklaşan yaşlı nüfiıs karşısında kamusal kapasitenin son derece sınırlı olduğunu göstermektedir. Aile yapısındaki dönüşüm, kentleşme ve kadınların artan istihdamı, geleneksel aile içi bakım mekanizmalarını zayıflatmakta; bakım yükü çoğu zaman güvencesiz, görünmez ve ağırlıklı olarak kadınların omuzlarına bırakılmaktadır. Bu durum, hem bakım alan bireyler hem de bakım verenler açısından ciddi bir sosyal adaletsizlik üretmektedir. Bu Kanun kapsamında kullanılan bakıma muhtaçlık kavramı; yalnızca ileri yaşa bağlı fiziksel yetersizlikleri değil, zihinsel veya bedensel engellilikleri nedeniyle sigortalı bir işte çalışamayan ya da çalışsa dahi kendi bakımım sürdüremeyecek durumda olan bireyleri de kapsayan geniş bir sosyal risk alanım ifade etmektedir. Bu yönüyle bakıma muhtaçlık, bireyin gelir düzeyinden veya önceki çalışma geçmişinden bağımsız olarak; engellilik, ağır hastalık, malullük veya yaşlılık gibi nedenlerle sürekli biçimde başkasının bakımına ihtiyaç duyması hâlini kapsamaktadır. Kanun teklifiyle, çalışma hayatına hiç dâhil olamamış ya da engelliliği sebebiyle sigortalı çalışma imkâm bulamamış bireylerin bakım ihtiyacmm, sosyal yardım yaklaşınunm ötesine geçilerek sosyal güvenlik sistemi içinde eşit, kapsayıcı ve hak temelli bir güvenceye kavuşturulması amaçlanmaktadır. Bu çerçevede Kanun, yaşlılık ve bakıma muhtaçlık olgusunu sosyal yardım perspektifinden çıkararak, hak temelli, primli ve sürdürülebilir bir sosyal güvence sistemine dönüştürmeyi hedeflemektedir. Kanunla ihdas edilmesi öngörülen Yaşlı ve Bakıma Muhtaçlık Sigortası, sosyal sigortalar sistemi içinde yeni ve müstakil bir risk kolu olarak düzenlenmekte; böylece bakım ihtiyacı, yoksulluktan bağımsız biçimde sigortalılık esasına dayalı olarak güvence altma alınmaktadır. Doğru kurgulanmış bir bakım sigortası sistemi, yalnızca yaşlı ve bakıma muhtaç bireylerin yaşam kalitesini artırmakla kalmayacak; aynı zamanda balam sektöründe önemli bir istihdam potansiyeli yaratacaktır. Yapılan projeksiyonlar, yaşlı bakım sektörünün orta vadede yaklaşık 3 milyon kişiye istihdam sağlayabilecek kapasitede olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle Kanun, sosyal politikanın yanı sıra istihdam ve kalkınma politikaları açısından da stratejik bir düzenleme niteliği taşımaktadır.