Hukuksal Savunma ve Beyanlarda Dil Seçme Serbestliğinin Sağlanması Amacıyla Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Savunma hakkı ve hak arama hürriyeti, kişinin yargı mercileri Önüne çıkabilmesi veya dosyaya beyanda bulunabilmesiyle sınırlı bir usul imkânı olarak ele alınamaz. Bu hakların etkili biçimde kullanılabilmesi; kişinin isnadı, iddiayı, hukuki sonucu ve yargılama sürecindeki konumunu anlayabilmesini; kendisini en açık, en güçlü ve en doğru biçimde ifade edebilmesini gerektirir. Bu nedenle yargılama süreçlerinde dil ve anadilini seçme serbestliği, adil yargılanma hakkı, hukuki dinlenilme hakkı, etkili savunma ve mahkemeye erişim hakkı bakımından temel bir güvence alanı oluşturmaktadır. Anadili, kişinin düşüncesini, hafızasını, kimliğini, olay anlatısını ve hakikatle kurduğu bağı taşıyan asli unsurlardan biridir. Yargılama gibi kişinin özgürlüğünü, malvarlığını, aile yaşamını, çalışma hayatını, sosyal haklarını ve temel statüsünü etkileyen süreçlerde, kişinin kendisini en iyi ifade edebildiği dilde konuşabilmesi yaşamsal önem taşır. Kişinin Türkçe bilmesi, her durumda kendisini Türkçe en güçlü biçimde ifade edebildiği anlamına gelmez. Hukuki kavramlar, olay örgüsünün ayrıntıları, duygusal ve toplumsal bağlam, savunma stratejisi, itirazların niteliği ve taleplerin açıklığı çoğu zaman kişinin anadilinde veya kendisini daha iyi ifade edebildiği başka bir dilde daha bütünlüklü biçimde ortaya konulabilir. Mevcut düzenlemelerde tercüman hakkı büyük ölçüde kişinin Türkçe bilip bilmemesi veya "meramını anlatabilecek ölçüde" Türkçe kullanıp kullanamaması üzerinden ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, savunma hakkını asgari düzeyde anlaşılabilme sınırına indirmekte; kişinin kendisini en güçlü biçimde ifade etme ihtiyacını yeterince karşılamamaktadır. Oysa etkili savunma, meram anlatmanın ötesinde; isnada yanıt vermeyi, olay anlatısını bütünlüklü kurmayı, hukuki itirazları açıklamayı, delillere ilişkin görüş sunmayı, talepleri ve itirazları anlaşılır biçimde ortaya koymayı kapsar. Bu dar yaklaşım, Türkçe dışındaki dilleri yargılamanın eşit, meşru ve kurucu savunma dili olarak tanımak yerine; şüpheli, sanık veya mağdurun sınırlı beyan alanına sıkıştırmaktadır. Özellikle Kürtçe başta olmak üzere farklı ana dilleri, hak arama ve savunmanın olağan dili olarak kabul edilmek yerine çoğu zaman isnat, mağduriyet ve tercüman ihtiyacı bağlamında görünür hâle getirilmektedir. Böylece anadili, yurttaşın hukukla eşit ilişki kurduğu demokratik bir zemin olmaktan uzaklaştırılmakta; şüphe, yargılanma ve sınırlı beyan alanına hapsedilerek adeta "suçla temas eden" bir dile dönüştürülmektedir. Bu nedenle anadilinde veya kişinin kendisini daha iyi ifade edebileceği başka bir dilde savunma ve beyanda bulunma hakkının, Türkçe bilip bilmeme ölçütüne bağlı tutulması savunma hakkının kapsamını daraltmaktadır. Savunma ve beyan hakkının, kişinin dil yeterliliğine ilişkin dar bir değerlendirmeye hapsedilmeden; yargılamanın bütün aşamalarında kullanılabilir, denetlenebilir ve etkili bir hak olarak düzenlenmesi gerekmektedir. Bu yaklaşım, bireyin adalet arayışını güçlendireceği gibi mahkemenin maddi hakikate ulaşma imkânını da genişletecektir. Bu Kanun Teklifi, yargılama süreçlerinde dil seçme serbestliğini geniş ve bütünlüklü bir usul güvencesi olarak düzenlemeyi amaçlamaktadır. Teklif ile mahkemelerin Türkçe kayıt, tutanak ve karar düzeni korunmakta; buna karşılık kişilerin ve avukatların sözlü beyan, savunma, açıklama, talep ve itirazlarını anadilinde veya kendilerini daha iyi ifade edebilecekleri başka bir dilde sunabilmeleri güvence altına alınmaktadır. Beyanların tercüman aracılığıyla Türkçeye çevrilerek tutanağa geçirilmesi, yargılama düzeni ile savunma hakkını, birlikle koruyan uygulanabilir bir yöntem olarak öngörülmektedir. Teklifin temel yönlerinden biri, avukatın mesleki faaliyetinde dil seçme serbestliğinin açık biçimde güvence altına alınmasıdır. Avukatlık, yargının kurucu unsurlarından olan bağımsız savunmayı temsil eder. Avukat ile temsil ettiği kişi arasındaki güven ilişkisi çoğu zaman ortak dil üzerinden kurulur. Avukatın kendi anadilinde, temsil ettiği kişinin anadilinde veya temsil ilişkisinin gerektirdiği başka bir dilde sözlü savunma, açıklama, talep ve itirazda bulunabilmesi: savunmanın etkili yürütülmesi bakımından zorunlu bir güvencedir. Düzenleme ile bu hakkın kullanılması nedeniyle avukatın mesleki faaliyetinin engellenmesinin, disiplin soruşturmasına ya da idari veya yargısal yaptırıma konu edilmesinin önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. Teklif, ceza yargılamasıyla sınırlı bir düzenleme kurmak yerine hukuk ve idari yargı alanlarını da kapsayan bütünlüklü bir güvence sistemi öngörmektedir. Hukuk yargılamasında aile yaşamı, mülkiyet, emek, tazminat, kişilik hakları ve sosyal varlık gibi temel alanlara ilişkin uyuşmazlıklar görülmektedir. İdari yargıda ise birey çoğu zaman kamu gücü karşısında hak aramaktadır. Bu nedenle tarafların, yargılamanın diğer ilgililerinin ve vekillerin mahkeme huzurundaki sözlü işlemlerde veya duruşmalı işlerde kendilerini etkili biçimde ifade edebilmeleri, hak arama hürriyetinin gerçek anlamda ' kullanılabilmesi için zorunlu görülmektedir. Ceza muhakemesi bakımından teklif, soruşturmanın ilk anından kovuşturmanın sonuna kadar uygulanabilecek açık usul güvenceleri getirmektedir. Şüpheli veya sanığa ifade alma ve sorgu aşamasında anadilinde veya kendisini daha iyi ifade edebileceği başka bir dilde beyanda bulunma ve savunma yapma hakkının bildirilmesi, bu hakkın kullanılabilir hâle gelmesi açısından temel önemdedir. Bu kapsamda tercüman yardımından yararlanma imkânının gösterilmesi ve tercüme giderlerinin Hazinece karşılanacağının açıkça belirtilmesi, ilk temas anından itibaren savunma hakkını güçlendiren bir güvence oluşturmaktadır. Teklif ile beyanların tutanağa geçirilmesi konusunda da özel usul güvenceleri getirilmektedir. Anadilinde veya başka bir dilde yapılan beyan, savunma, açıklama, talep ve itirazlarda; beyanın hangi dilde yapıldığı, tercümanın kimliği, tercüman görevlendirme usulü ve tercümeye ilişkin itirazların tutanağa açıkça yazılması, yargılamanın denetlenebilirliği bakımından zorunludur. Beyanın teknik araçlarla kayda alındığı hâllerde, bu kaydın dosyada saklanması; beyanın Özgün hâlinin korunması ve tercümeden kaynaklanabilecek hak kayıplarının sonradan denetlenebilmesi bakımından güvence oluşturacaktır. Düzenlemenin bir diğer temel boyutu, tercüme giderlerinin bütün yargı kollarında Hazinece karşılanmasıdır. Dil hakkının kullanımı, kişinin ödeme gücüne bağlı hâle getirildiğinde hak arama hüiTİyeti fiilen daralır. Ceza yargılamasında özgürlük riski, hukuk yargılamasında temel hak ve alacak uyuşmazlıkları, idari yargıda ise kamu gücü karşısında hak arama ihtiyacı dikkate alındığında, tercüme giderlerinin kişilere yükletilmesi hakkın etkili kullanımını zayıflatır. Bu nedenle teklif ile tercüme giderlerinin yargılama gideri olarak tarafara. ilgililere, şüpheliye, sanığa, mağdura, katılana, müdafıye veya vekile yükletilmemesi öngörülmektedir. Türkçe dışındaki dillerin yargılama süreçlerinde kullanımı, mahkeme düzenini zayıtlatan bir istisna alanı olarak değerlendirilemez. Beyanın Türkçeye çevrilerek tutanağa geçirilmesiyle hem resmî kayıt düzeni korunmakta hem de kişinin kendisini güçlü biçimde ifade edebilmesi sağlanmaktadır. Bu yönüyle teklif, yargılama diline ilişkin kamu düzeni hassasiyeti ile bireyin savunma ve beyan hakkı arasında dengeli bir kanuni çerçeve kurmaktadır. Teklif ile getirilen hükümler, farklı ana dillere sahip yurttaşların yargı makamları önünde eşit biçimde var olabilmesini amaçlamaktadır. Anadilinde savunma ve beyanda bulunma hakkı: kimliğin, hafızanın, olay anlatısının ve hakikatin mahkeme salonunda eşit biçimde duyulabilmesinin demokratik güvencesidir. Bu güvence, yargılamanın adil, anlaşılır, denetlenebilir ve maddi hakikate daha yakın biçimde yürütülmesine katkı sunacaktır. Sonuç olarak bu Kanun Teklifi ile ceza, hukuk ve idari yargılamada kişilerin anadilinde veya kendilerini daha iyi ifade edebilecekleri başka bir dilde sözlü beyanda bulunmaları; avukatların da kendi anadilinde, temsil ettikleri kişinin anadilinde veya temsil ilişkisinin gerektirdiği başka bir dilde sözlü savunma ve açıklama yapabilmeleri açık kanuni güvenceye kavuşturulmaktadır. Hakkın ilk aşamada bildirilmesi, beyanların tercüman aracılığıyla Türkçeye çevrilerek, tutanağa geçirilmesi, tercümeye ilişkin itirazların kayda alınması, tercüman giderlerinin Hazinece karşılanması, tercüman listelerinin güncellenmesi ve düzenlemelerin derdest soruşturma, kovuştunna ve davalarda da uygulanmasıyla: savunma hakkının, hukuki amaçlanmaktadır. dinlenilme hakkının ve hak arama hürriyetinin güçlendirilmesi