Engellilikte Eşitlik, Makul Düzenleme ve Erişilebilirlik Kanun Teklifi

Engellilerin eşit, bağımsız ve onurlu yaşam hakkmm güvence altına alınması sosyal devletin takdirine bırakılabilecek bir yardım, lütuf ya da merhamet politikası değildir. Engellilerin eşit yurttaşlar olarak kamusal hayata, eğitime, çalışmaya, ulaşıma, sağlığa, adalete, kültürel yaşama, dijital hizmetlere ve siyasal karar alma süreçlerine tam ve etkin katılımı doğrudan doğruya temel hak ve özgürlükler alamna ilişkindir. Bu nedenle engellilik politikası yalnızca bakım, yardım veya sosyal destek başlığı altında ele alınamaz; eşitlik, özgürlük, insan onuru, bağımsız yaşam ve ayrımcılık yasağı temelinde yeniden kurulmalıdır. Türkiye, Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesine taraftır. Sözleşme engelliliği kişinin eksikliği olarak değil farklılıkları ile toplumsal, fiziksel, kurumsal, dijital ve kültürel engeller arasındaki etkileşim sonucunda ortaya çıkan bir dışlanma ilişkisi olarak ele almaktadır. Bu yaklaşım, engellileri "korunacak nesne" değil hak sahibi özne olarak kabul eder. Buna rağmen Türkiye'de engellilik alanındald mevzuat hala büyük ölçüde parçalı, dağınık, idari denetime bağımlı ve yaptırım kapasitesi sımrlı bir görünüm arz etmektedir. Mevcut düzenlemelerde erişilebilirlik yükümlülükleri bulunmalda birlikte erişilemezliği doğrudan ayrımcılık sayılması, makul düzenlemenin reddinin açık biçimde hak ihlali olarak tammlanması, engellilerin bireysel başvuru, tazminat, temsilî dava ve yaptırım yollarına etkili erişimi bakımından önemli boşluklar vardır. Kamu binaları, eğitim kurumları, sağlık kuruluşları, adliyeler, toplu taşıma araçları, dijital kamu hizmetleri, özel sektör tarafından sunulan mal ve hizmetler, bankacılık, sigortacılık, kültür-sanat alanlan, seçim süreçleri ve yerel yönetim hizmetleri bakımından engellilerin karşılaştığı engeller çoğu zaman münferit aksaklıklar gibi görülmekte oysa bu engeller sistematik bir eşitsizlik üretmektedir. Bu sistematik eşitsizliğin arkasında yalnızca teknik ihmal değil aym zamanda sağlamcılık ideolojisi bulunmaktadır. Sağlamcılık bedensel, zihinsel, duyusal veya psikososyal farklılıkları eksiklik olarak gören "normal" kabul edilen bedeni ve zihni toplumsal hayatın Ölçütü haline getirerek engellileri karar süreçlerinin, çalışma yaşamının, kamusal alanın ve siyasal hayatın dışına iten ideolojik ve kurumsal bir düzendir. Bu düzen engellilerin karşılaştığı engelleri toplumsal ve siyasal bir sorun olarak değil bireysel yetersizlik olarak göstererek hak ihlallerini görünmez kılmaktadır. Bu kanun teklifi sağlamcı anlayışa karşı hak temelli bir dönüşüm hedeflemektedir. Teklifin temel amacı erişilebilirliği teknik bir standart olmaktan çıkarıp temel hakların kullanılmasının ön koşulu olarak tanımlamak, makul düzenlemeyi bağlayıcı ve dava edilebilir bir yükümlülük haline getirmek, erişilemezliği ve makul düzenlemenin reddini ayrımcılık olarak kabul etmek, kamu ve özel sektör hizmetlerinde engelliler bakımından eşit erişimi güvence altına almak, dijital kamu hizmetlerinin erişilebilirliğini zorunlu kılmak ve ihlaller karşısında etkili başvuru, yaptırım ve tazminat mekanizmaları kurmaktır. Teklif ile kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlun, eğitim ve sağlık kurumları, toplu taşıma hizmeti sunanlar, özel hukuk tüzel kişileri, dijital hizmet sağlayıcıları ve kamuya açık mal ve hizmet sunan gerçek ve tüzel kişiler bakımından açık yükümlülükler getirilmektedir. Erişilebilirlik planı hazırlama, makul düzenleme taleplerine süresi içinde yanıt verme, erişilebilirlik etki analizi yapma, engelli örgütlerinin karar alma süreçlerine katılımım sağlama, dijital hizmetleri erişilebilir hale getirme, ayrımcılık halinde idari yaptırım ve tazminat sorumluluğu doğurma gibi yükümlülükler bu çerçevenin temel unsurlarıdır.