Ev Emekçileri, Bakım Verenler, Ev İşçileri, Bakım Hakkı ve Kamusal Bakım Hizmetleri Hakkında Kanun Teklifi

Giriş Cumhuriyet tarihi boyunca sosyal güvenlik ve çalışma yaşamına ilişkin düzenlemeler büyük ölçüde ücretli istihdam esas alınarak oluşturulmuştur. Üretim ilişkileri içerisinde ücret karşılığında gerçekleştirilen emek hukuken görünür kabul edilirken, hanelerde sürdürülen ücretsiz bakım ve yeniden üretim emeği cumhuriyet dönemi boyunca sosyal güvenlik sisteminin, çalışma hukukunun ve sosyal politika mekanizmalarının dışında bırakılmıştır. Oysa toplumun günlük yaşamının sürdürülebilmesi, işgücünün yeniden üretimi, çocukların büyütülmesi, yaşlıların, engellilerin ve hastaların yaşamlarının devam ettirilmesi ile hane halkının temel gereksinimlerinin karşılanması büyük ölçüde kadınların karşılıksız emeği sayesinde mümkün olmaktadır. Ev içi emek yalnızca bireysel bir aile faaliyeti değil; ekonomik üretimin devamını sağlayan toplumsal yeniden üretim sürecinin temel unsurudur. Bugün Türkiye'de milyonlarca kadın; çocuk bakımı, yaşlı bakımı, engelli bakımı, hasta bakımı, yemek hazırlama, temizlik, hane organizasyonu, duygusal bakım ve sosyal yeniden üretim gibi çok yönlü emek süreçlerini herhangi bir ücret almaksızın yürütmektedir. Bu emek sayesinde hem kamu bütçesinin üstlenmesi gereken önemli bakım hizmetleri aile içerisine devredilmekte hem de ücretli emek piyasasının sürekliliği sağlanmaktadır. Buna rağmen söz konusu emek hukuken çalışma olarak kabul edilmemekte; sosyal güvenlik sisteminde karşılığı bulunmamakta ve kadınların yaşlılık döneminde yoksulluk riskini artırmaktadır. Bu Kanun Teklifi, ücretsiz bakım emeğinin görünmezliğini ortadan kaldırmayı, bakım hakkını sosyal hak olarak tanımayı ve bakım hizmetlerinin kamusal sorumluluk temelinde yeniden örgütlenmesini amaçlamaktadır. Toplumsal Yeniden Üretim ve Bakım Ekonomisi Ekonomik sistem yalnızca piyasada gerçekleşen mal ve hizmet üretiminden ibaret değildir. Her ekonomik faaliyetin sürdürülebilmesi için işgücünün her gün yeniden üretilmesi gerekir. Bu yeniden üretim; çocukların yetiştirilmesi, yaşlıların desteklenmesi, engellilerin bakımı, hastaların iyileştirilmesi, beslenme, temizlik, psikososyal destek ve bakım organizasyonu gibi faaliyetlerden oluşmaktadır. Feminist iktisat literatüründe bu süreç "toplumsal yeniden üretim" olarak tanımlanmaktadır. Toplumsal yeniden üretim, kapitalist ekonominin görünmeyen altyapısını oluşturmaktadır. Ücretli emek piyasasının sürdürülebilmesi; ertesi gün işe gidecek işçinin dinlenmesi, beslenmesi, çocuklarının yetiştirilmesi ve bakım ihtiyaçlarının karşılanmasına bağlıdır. Bu faaliyetlerin büyük bölümü ise kadınlar tarafından ücretsiz biçimde yerine getirilmektedir. Dolayısıyla bakım emeği yalnızca aileye değil, bütün topluma ve ekonomiye değer üretmektedir. Ancak ulusal gelir hesaplarında görünmeyen bu emek, sosyal güvenlik sisteminde de karşılık bulmamaktadır. Bu durum kadın emeğinin sistematik biçimde değersizleştirilmesine yol açmaktadır. Demokratik Toplum ve Kadın Özgürlüğü Perspektifi Kadınların görünmeyen ve karşılıksız bakım emeği, tarihsel olarak egemen toplumsal cinsiyet ilişkileri içerisinde kadınlara yüklenen doğal ve değişmez bir sorumluluk olarak kabul ettirilmiştir. Oysa bakım emeği, biyolojik bir zorunluluk değil; toplumsal, ekonomik ve siyasal ilişkiler içerisinde şekillenen bir emek alanıdır. Bu nedenle bakımın yalnızca aile içinde ve esas olarak kadınlar tarafından karşılanması, toplumsal eşitsizliklerin yeniden üretilmesine yol açmaktadır. Kadınların yaşamlarının büyük bölümünü ücretsiz bakım emeğine ayırmak zorunda bırakılması; ekonomik bağımsızlıklarını zayıflatmakta, kamusal yaşama ve karar alma süreçlerine katılımlarını sınırlandırmakta, eğitim ve istihdam olanaklarına erişimlerini azaltmakta, sosyal güvenlik ve emeklilik haklarından eşitsiz biçimde yararlanmalarına neden olmaktadır. Bu durum, yalnızca bireysel bir mağduriyet değil; toplumun demokratikleşmesi, eşitlik temelinde örgütlenmesi ve özgür yaşamın geliştirilmesi önünde yapısal bir engel oluşturmaktadır. Kadın özgürlüğünü esas alan demokratik toplum yaklaşımı; bakım emeğini kadınların kaderi ya da aile içindeki geleneksel rolü olarak değil, toplumun ortak yaşamının sürdürülmesi için gerekli kolektif bir sorumluluk alanı olarak ele alır. Bu perspektifte bakım, özel alanın içine hapsedilmiş görünmez bir yük olmaktan çıkarılarak toplumsal dayanışma, eşitlik ve özgür yaşam anlayışı temelinde yeniden örgütlenmesi gereken kamusal bir hak alanıdır. Bu Kanun Teklifi; bakım hizmetlerini kadınların ücretsiz ve görünmeyen emeğine dayalı mevcut anlayıştan çıkararak, bakım hakkını toplumsal bir hak ve kamusal sorumluluk olarak tanımlayan yeni bir yaklaşımı esas almaktadır. Teklif, kadınların ekonomik, sosyal ve siyasal yaşama eşit katılımının önündeki yapısal engellerin kaldırılmasını; bakımın aileye ve özellikle kadınlara devredilen bir yük olmaktan çıkarılarak demokratik, eşitlikçi ve dayanışmacı bir toplum anlayışı içerisinde kamusal politikalar yoluyla güvence altına alınmasını amaçlamaktadır. Türkiye'de Ücretsiz Bakım Emeği ve Kadın Yoksulluğu Türkiye'de kadınların işgücüne katılım oranı uzun yıllardır erkeklerin belirgin biçimde gerisinde seyretmektedir. Bu durumun temel nedenlerinden biri, çocuk, yaşlı, engelli ve hasta bakımının büyük ölçüde kadınların sorumluluğu olarak görülmesidir. Toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümü nedeniyle kadınlar ücretli çalışma yaşamına katılmadan önce ve katıldıktan sonra da bakım yükünü taşımaya devam etmektedir. Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan zaman kullanımı araştırmaları, kadınların ücretsiz ev işleri ve bakım faaliyetlerine erkeklerden katbekat fazla zaman ayırdığını göstermektedir. TÜİK'in 2025 yılı Zaman Kullanımı Araştırması'na göre, 15 yaş ve üzerindeki fertlerin hanehalkı ve aile bakımına ayırdığı süre cinsiyete göre incelendiğinde; kadınların bu faaliyetlere günde ortalama 4 saat 3 dakika, erkeklerin ise 58 dakika ayırdığı görülmektedir. Bu tablo, bakım emeğinin toplumsal olarak kadınlara yüklenen görünmez bir çalışma biçimi olduğunu ortaya koymaktadır. Buna rağmen ücretsiz bakım emeği, Gayrisafi Yurt İçi Hasıla hesaplamalarına dâhil edilmemekte; sosyal güvenlik sisteminde çalışma olarak kabul edilmemekte ve emeklilik hakkı doğurmamaktadır. Kadınların ücretsiz bakım emeği nedeniyle işgücü piyasasından çekilmesi veya kayıt dışı, güvencesiz ve düşük ücretli işlerde çalışmak zorunda kalması, yaşam boyu gelir kaybına neden olmakta; bu durum yaşlılık döneminde yoksulluğu derinleştirmektedir. Eş üzerinden sağlık güvencesine bağlı olma pratiği ise kadınların sosyal güvenlik hakkını bireysel bir hak olmaktan çıkarıp aile ilişkilerine bağımlı hale getirmektedir. Bu teklif, ücretsiz bakım emeğini sosyal güvenlik sistemi içinde tanıyarak kadınların ekonomik bağımsızlığını güçlendirmeyi, yaşlılıkta yoksulluk riskini azaltmayı ve bakım emeğini toplumsal olarak görünür kılmayı amaçlamaktadır. Ev İşçilerinin Güvencesizliği ve Kayıt Dışı Çalışma Ev hizmetlerinde çalışanlar, Türkiye'de en yüksek kayıt dışılık oranlarından birine sahip emek gruplarından biridir. Temizlik, çocuk bakımı, yaşlı bakımı, hasta bakımı ve gündelik ev işleri gibi faaliyetleri ücret karşılığında yerine getiren ev işçileri çoğu zaman yazılı iş sözleşmesi olmaksızın çalıştırılmakta; ücret, çalışma süresi, dinlenme hakkı ve sosyal güvenlik bakımından ciddi hak ihlalleriyle karşı karşıya kalmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 4 üncü maddesinde yer alan istisna nedeniyle ev hizmetlerinde çalışanlar, iş hukukunun temel güvencelerinin önemli bir bölümünden yararlanamamaktadır. Mevcut sosyal güvenlik düzenlemeleri ise ev işçilerinin çalışma biçimlerine uygun, kapsayıcı ve hak temelli bir koruma sağlamaktan uzaktır. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 189 sayılı Ev İşçileri İçin İnsana Yakışır İş Sözleşmesi, ev işçilerinin diğer işçilerle eşit haklara sahip olması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu Kanun Teklifi ile ev işçilerinin çalışma yaşamında ayrımcılığa uğramasının önüne geçilmesi; iş güvencesi, sosyal güvenlik, iş sağlığı ve güvenliği, ücretli izin, fazla çalışma ücreti, haftalık dinlenme, sendikal haklar ve yazılı iş sözleşmesi gibi temel haklardan tam olarak yararlanmaları hedeflenmektedir. Bakım Hakkı ve Bakımın Kamusallaşması Bakım hizmetleri yalnızca aile bireylerinin özel sorumluluğu olarak görülemez. Çocukların, yaşlıların, engellilerin ve süreğen hastalığı bulunan bireylerin bakım gereksinimleri, sosyal devlet ilkesinin doğal bir sonucudur. Bu nedenle bakım hakkı, eğitim ve sağlık hakkı gibi kamusal bir sosyal hak olarak değerlendirilmelidir. Türkiye'de bakım hizmetlerinin büyük ölçüde haneler tarafından karşılanması, özellikle kadınların yaşamını ücretsiz bakım emeği etrafında şekillendirmekte; kadınların eğitim, çalışma, siyasal katılım ve sosyal yaşama erişimini sınırlamaktadır. Bu durum toplumsal cinsiyet eşitsizliğini yeniden üretmektedir. Bu teklif ile bakım hizmetlerinin yalnızca aileye bırakılmasına dayalı anlayış yerine; merkezi idare, yerel yönetimler ve ilgili kamu kurumlarının sorumluluğunu esas alan kamusal bakım modeli benimsenmektedir. Kreşler, gündüzlü bakım merkezleri, yaşlı yaşam merkezleri, engelli destek merkezleri, geçici bakım (respite care) hizmetleri ve evde destek mekanizmalarının yaygınlaştırılması, bakım yükünün toplumsal olarak paylaşılmasının temel araçlarıdır. Bakımın kamusallaştırılması, kadınların bakım yükünü görünmez biçimde üstlenmesini değil, bakım hizmetlerinin hak temelli, erişilebilir, nitelikli ve kamusal olarak sunulmasını ifade etmektedir. Anayasal Dayanak Bu Kanun Teklifi, Anayasa'nın sosyal devlet ve eşitlik ilkeleri doğrultusunda hazırlanmıştır. Anayasa'nın; 2 nci maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin sosyal hukuk devleti olduğu, 5 inci maddesinde devletin kişinin temel hak ve özgürlüklerini geliştirmekle yükümlü olduğu, 10 uncu maddesinde kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu ve bu eşitliğin yaşama geçirilmesi için devletin gerekli tedbirleri alacağı, 41 inci maddesinde ailenin korunmasının ve çocukların bakımının devletin sorumluluğunda olduğu, 49 uncu maddesinde çalışmanın herkesin hakkı olduğu, 60 ıncı maddesinde herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip bulunduğu, 65 inci maddesinde ise devletin sosyal ve ekonomik hakları mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde gerçekleştirmekle yükümlü olduğu düzenlenmektedir. Ayrıca Anayasa'nın 90 ıncı maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmeler iç hukukun ayrılmaz bir parçasıdır. Üstelik yine Anayasa'nın 90 ıncı maddesine göre temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır. Bu nedenle uluslararası insan hakları belgelerinde yer alan kadın hakları, çalışma hakkı, sosyal güvenlik hakkı ve bakım hakkına ilişkin ilkeler de bu Kanun Teklifinin hukuki temelini oluşturmaktadır. Uluslararası Hukuk ve Devletin Yükümlülükleri Kadınların ücretsiz bakım emeğinin görünür kılınması, sosyal güvence altına alınması ve bakım hizmetlerinin kamusal sorumluluk olarak örgütlenmesi yalnızca bir sosyal politika tercihi değil, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmelerinden doğan hukuki yükümlülüklerinin de bir gereğidir. Kadınların ekonomik ve sosyal yaşama eşit katılımını engelleyen yapısal eşitsizliklerin giderilmesi, uluslararası insan hakları hukukunun temel ilkelerinden biridir. Ücretsiz bakım emeğinin büyük ölçüde kadınlar tarafından üstlenilmesi; kadınların eğitim, istihdam, siyasal katılım, sosyal güvenlik ve insana yakışır yaşam hakkına erişimini sınırlandırmaktadır. Bu nedenle bakım emeğinin tanınması ve kamusal olarak desteklenmesi, kadınlara yönelik ayrımcılığın ortadan kaldırılmasının ayrılmaz bir parçasıdır. Türkiye'nin taraf olduğu Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW), taraf devletlere kadınların çalışma yaşamında fiili eşitliğini sağlayacak önlemleri alma yükümlülüğü yüklemektedir. CEDAW Komitesi'nin tavsiye kararlarında da, ücretsiz bakım emeğinin kadınların ekonomik bağımsızlığını sınırlayan temel nedenlerden biri olduğu vurgulanmakta; devletlerden bakım hizmetlerini yaygınlaştırmaları, sosyal güvenlik sistemlerini bakım emeğini dikkate alacak biçimde yeniden düzenlemeleri ve toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümünü dönüştürecek politikalar geliştirmeleri istenmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)'nün 189 sayılı Ev İşçileri İçin İnsana Yakışır İş Sözleşmesi, ev işçilerinin diğer işçilerle eşit çalışma koşullarına, sosyal güvenlik hakkına, dinlenme hakkına, yazılı iş sözleşmesine ve örgütlenme özgürlüğüne sahip olması gerektiğini kabul etmektedir. Türkiye bu sözleşmeye henüz taraf olmamış olmakla birlikte, teklif ile öngörülen düzenlemeler ev işçilerinin çalışma yaşamında maruz kaldıkları yapısal güvencesizliğin giderilmesine ve uluslararası çalışma standartlarına uyum sağlanmasına katkı sunacaktır. ILO'nun 156 sayılı Aile Sorumlulukları Olan İşçiler Sözleşmesi, bakım sorumluluğu bulunan bireylerin çalışma yaşamına eşit katılımını güvence altına almayı hedeflemektedir. Bakım yükünün kadınlar üzerinde yoğunlaşması nedeniyle ortaya çıkan eşitsizliklerin giderilmesi, bu sözleşmenin temel amaçları arasındadır. Bu Kanun Teklifi, bakım emeğini yalnızca aile içinde çözülecek özel bir mesele olarak değil, kamusal politika konusu olarak ele alarak bu yaklaşımı iç hukuka taşımaktadır. Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, engelli bireylerin bağımsız yaşam hakkını ve toplumsal yaşama tam katılımını güvence altına alırken, bakım hizmetlerinin yalnızca aile bireylerinin omuzlarına bırakılmamasını, erişilebilir ve kamusal destek mekanizmalarının oluşturulmasını öngörmektedir. Evde bakım hizmeti sunan kişilerin sosyal güvenlik kapsamına alınması ve kamusal bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması, bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Benzer biçimde Türkiye'nin 2000 yılında imzaladığı ve 2003 yılında ise onaylayarak iç hukukun parçası haline getirdiği Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi (ESKHS), herkesin sosyal güvenlik, çalışma ve adil yaşam koşullarına sahip olma hakkını güvence altına almaktadır. Bakım emeğinin görünmezliği nedeniyle kadınların sosyal güvenlik hakkından mahrum bırakılması, sözleşmede güvence altına alınan hakların etkin kullanımını engelleyen yapısal bir eşitsizlik oluşturmaktadır. Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı da çalışma hakkı, sosyal güvenlik hakkı, sosyal yardım ve aile yaşamının korunmasına ilişkin hükümleriyle bakım politikalarının kamusal sorumluluk temelinde örgütlenmesini desteklemektedir. Avrupa Sosyal Haklar Komitesi kararlarında da çocuk bakım hizmetlerinin yetersizliği ve kadınların bakım yükü nedeniyle istihdama katılamamasının sosyal hak ihlali oluşturabileceği kabul edilmektedir. Bu Kanun Teklifi, Türkiyenin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerden doğan yükümlülüklerini yerine getirmesine ve temel hak ve özgürlükler alanındaki uluslararası standartları güçlendirmeye yönelik yeni sözleşmelere taraf olma iradesini ortaya koymasına imkân sağlayan önemli bir demokratik adım niteliğindedir. Bakım Hakkı ve Demokratik Toplum Bakım yalnızca bireylerin özel yaşamına ilişkin bir faaliyet değildir; toplumun sürekliliğini sağlayan temel kamusal işlevlerden biridir. Çocukların yetişmesi, yaşlıların yaşamlarını onur içinde sürdürebilmesi, engelli bireylerin bağımsız yaşam hakkından yararlanabilmesi ve hastaların bakım gereksinimlerinin karşılanması, demokratik toplumun ortak sorumluluğudur. Ancak mevcut sosyal politika anlayışı bakım hizmetlerini büyük ölçüde ailelerin, aile içinde ise kadınların sorumluluğu olarak görmektedir. Bu yaklaşım, kadınların ücretsiz emeğini görünmez kılmakta; bakım yükünü toplumsallaştırmak yerine özelleştirmekte ve kadınların ekonomik bağımsızlığını zayıflatmaktadır. Demokratik toplum anlayışı bakımın yalnızca aileye bırakılmasını değil, toplum ve kamu tarafından ortaklaşa üstlenilmesini gerektirir. Bakım hakkı, yalnızca bakım alan kişinin değil, bakım veren kişinin de haklarını içerir. Bu nedenle bakım politikalarının temel amacı; bakım hizmetlerinin niteliğini artırmak, bakım yükünü adil biçimde paylaşmak ve kadınların yaşamlarını yalnızca bakım emeği etrafında kurmak zorunda kalmadıkları eşitlikçi bir toplumsal düzen oluşturmaktır. Bu Kanun Teklifi ile bakım hizmetleri sosyal yardım anlayışının konusu olmaktan çıkarılarak sosyal hak niteliğinde kamusal hizmetler olarak yeniden tanımlanmaktadır. Böylece bakım verenlerin sosyal güvenlik haklarının güvence altına alınması, bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve bakım yükünün toplumsal olarak paylaşılması hedeflenmektedir.