Erzincan Zini Gediği Katliamı ile Yüzleşme, Hafıza ve Hakikatin Sağlanması Hakkında Kanun Teklifi

8 Ağustos 1938 tarihinde, Dersim Katliamı sürecinde yürütülen askeri operasyonların devamı niteliğinde, Erzincan'ın Kılıçkaya (Surbahan) köyü ile çevresindeki yerleşimlerden toplanan yaklaşık 97 Kürt Alevi yurttaş, herhangi bir yargı süreci işletilmeksizin Erzincan ile Ovacık (Dersim) sımnnda bulunan yaklaşık 3.200 metre rakımlı Zini Gediği mevkiine götürülerek topluca katledilmiştir. Tanık anlatımlarma göre yaşları 17 ile 80 arasında değişen bu kişiler saatlerce aç ve susuz yürütülmüş, ardından kurşuna dizilmiş; ilk infazdan sağ kurtulanlar ise taşlarla öldürülmüştür. Olaya ilişkin tamklıklar ve ailelerin uzun yıllara yayılan başvurularma rağmen etkin ve bağımsız bir soruşturma yürütülmemiş, mağdurlar ile yakınlarının adalet arayışı sonuçsuz bırakılmıştır. Katliamın gerçekleştiği alan uzun yıllar güvenlik gerekçesiyle yasaklı bölge ilan edilmiş; ailelerin yakınlanmn naaşlanna ulaşması ve defİn işlemlerini yerine getirmesi engellenmiştir. Tanık beyanlarına göre cenazeler uzun süre açık alanda bırakılmış, insani ve dini jûikümlülüklerin yerine getirilmesine izin verilmemiştir. Katliamdan sağ kurtulan aileler ise Türkiye'nin çeşitli batı illerine zorunlu iskâna tabi tutulmuş, uzun yıllar memleketlerine dönmeleri yasaklanmıştır. Bu sürgünlerde birçok aile dağılmış, kültürel kopuşlar yaşanmış ve travma sonraki kuşaklara da aktarılmıştır. 1950'li yıllardan itibaren katledilenlerin yakmlan ve sonraki kuşaklar, kayıplarmm akıbetinin açıklanması, toplu mezarlann tespiti ve defin yerlerinin belirlenmesi amacıyla birçok kez idari ve yargısal mercilere başvurmuştur. Ancak bu talepler çeşitli idari ve hukuki gerekçelerle sonuçsuz bırakılmış, 2011 yılında yapılan başvuruların reddedilmesi üzerine konu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine taşınmıştır. Mağdur aileler, resmî başvurularından sonuç alamamalan üzerine, katliamm hafizasmı yaşatmak amacıyla kendi imkânlanyla iki ayn anma ve hafıza mekâm oluşturmuştur. Bunlardan ilki, Kılıçkaya (Surbahan) köyünde katliamm amsma yöre taşları kullanılarak inşa edilen anıttır. Söz konusu anıt, kimliği belirsiz kişi veya kişilerce tahrip edilmiştir ve sorumlular bulunamamıştır. İkincisi ise katliamm gerçekleştiği Zînî Gediği mevkii yakınında, yaşamını yitirenlerin amsım yaşatmak amacıyla oluşturulan ve "Ateş Çemberi" olarak adlandırılan hafıza mekâmdır. Bu anıt da bulunduğu yerden aşağıya yuvarlanarak bulunduğu yerden atılmıştır. Katliamda yakınlanm yitiren ailelerin, Ateş Çemberi'nin yeniden belirlenen yerine taşınarak eski işlevine kavuşturulması yönündeki talepleri ise bugüne kadar karşılanmamıştır. Hafıza mekânlanna yönelik bu saldınlann faillerinin tespit edilememesi, amtlann korunması ve yeniden ihya edilmesine yönelik gerekli adımlarm atılmaması; mağdur ailelerin yas tutma, anma ve toplumsal hafızayı yaşatma haklarmm etkin biçimde güvence altına alınamadığım ve geçmişle yüzleşme konusundaki eksikliğin devam ettiğini göstermektedir. Zini Gediği Katliamı hakikatin ortaya çıkarılması ve toplumsal hafızanın korunması bakımından halen güncelliğini koruyan bir yüzleşme meselesidir. Her yıl düzenlenen anma etkinlikleri, yakınlarım kaybeden ailelerin hafızayı yaşatma ve adalet talebini sürdürme iradesinin bir göstergesidir. Tanıkların büyük ölçüde yaşamım yitirmiş olmasına rağmen, mağdur ailelerin ve sonraki kuşakların, yakınlarımn akıbetinin açıklanması ve inançları doğrultusımda defin haklarmm sağlanmasına yönelik talepleri devam etmektedir. Geçmişte yaşanan ağır insan haklan ihlalleriyle yüzleşmek, hakikati ortaya çıkarmak, mağdurların amsım yaşatmak ve benzer ihlallerin tekrarım önleyecek demokratik hafıza mekanizmalanm oluşturmak, hukuk devleti ilkesinin ve toplumsal barışın gereğidir. Bu kapsamda Zini Gediği'nde yaşamım yitirenlerin anısına "Erzincan Zini Gediği Katliamı ile Yüzleşme ve Hafıza Amtı" adıyla kamusal bir hafıza mekâmmn inşa edilmesi; katliama ilişkin devlet arşivlerinin araştırmacılara açılması; olaym tüm yönleriyle araştmlması; toplu mezarlarm tespiti, kimliklendirme ve uygun defin süreçlerinin yürütülmesi; tahrip edilen amtlann yeniden yapılması ve korunması; mağdur ailelerin manevi haklarmm tamnması ile kamusal yüzleşme süreçlerinin işletilmesi amaçlanmaktadır. Bu Kanun Teklifi, geçmişte yaşanan ağır insan hakları ihlallerinin inkâr edilmesini önlemek, toplumsal hafızayı güçlendirmek, magdurlann onurunu iade etmek ve demokrasi ile hukuk devleti ilkelerini pekiştirmek amacıyla hazırlanmıştır. Kürt Kızılbaş halkmm maruz kaldığı bu büyük kırımın hatırlanması ve gelecek kuşaklara aktarılması; toplumsal hafızamn korunması, eşit yurttaşlık anlayışının güçlenmesi ve kalıcı bir toplumsal barışın sağlanması açısından hayati önemdedir. ERZİNCAN ZINI GEDIGI KATLİAMI İLE YÜZLEŞME, HAFIZA