Fındık Üretiminin Desteklenmesi ve Fındık Piyasasının Düzenlenmesi Hakkında Kanun Teklifi

Fındık, Türkiye'nin tarımsal üretimi, ihracat geliri, kırsal nüfusun korunması ve Karadeniz Bölgesi'nin ekonomik ve sosyal yapısı açısından stratejik nitelikte bir üründür. Başta Giresun, Ordu, Trabzon, Samsun, Düzce, Sakarya ve çevre iller olmak üzere çok geniş bir coğrafyada yüz binlerce aile doğrudan veya dolaylı biçimde fındık üretiminden geçimini sağlamaktadır. Üretim yalnızca ekonomik faaliyet değil; toprağın korunması, kırsal yerleşimin sürdürülmesi, göçün azaltılması ve bölgesel kültürün devamı bakımından da önem taşımaktadır. Türkiye'nin dünya fındık piyasasında sahip olduğu güçlü konuma karşın üreticiler, ürünün oluşturduğu katma değerden yeterli payı alamamaktadır. Gübre, mazot, zirai ilaç, enerji ve işçilik giderlerinde yaşanan artışlar üretim maliyetini yükseltirken, taban alım fiyatının hangi Ölçütlere göre belirlendiği açık biçimde ortaya konulamamaktadır. Fiyatın hasada çok kısa süre kala veya hasat başladıktan sonra açıklanması, borç ve nakit ihtiyacı bulunan üreticiyi ürününü düşük bedelle satmaya zorlayabilmektedir. Taban fiyatın yalnızca bir siyasi veya idari karara dayanması, üreticinin gelecek üretim dönemine ilişkin plan yapmasını güçleştirmektedir. Üretim maliyetinin Bakanlıkça hesaplanmasına dayalı bir sistem ise hangi maliyet kalemlerinin hesaba katıldığı, aile işçiliğinin nasıl değerlendirildiği ve verim varsayımının hangi ölçüte göre belirlendiği tartışmalarını beraberinde getirebilmektedir. Bu nedenle teklif, fiyat güncellemesini yoruma açık bir maliyet hesabına değil, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan resmî ve herkes tarafından ulaşılabilir göstergelere bağlamaktadır. Teklifle 2026 üretim yılı için elli randıman levant kalite kabuklu fındıkta kilogram başına 350 Türk lirası başlangıç tabanı belirlenmektedir. Giresun kalite fındığa yüzde 10 kalite farkı uygulanarak bu ürün için kilogram başına 385 Türk lirası güvence altına alınmaktadır. Bu tutarların sonraki yıllarda güncelliğini yitirmemesi için bir önceki yıl fiyatı; yüzde 60 oranında Tarımsal Girdi Fiyat Endeksindeki, yüzde 40 oranında ise mevsimlik tarım işçilerinin ortalama günlük ücretindeki yıllık değişim esas alınarak artırılacaktır. Böylece hem tarımsal girdiler hem de fındık üretiminin en önemli giderlerinden biri olan işçilik fiyat sistemine yansıtılacaktır. Hesaplanan fiyatın altında alım fiyatı açıklanamayacak, ancak piyasa koşulları ve ihracat gelirlerinin uygun olması hâlinde daha yüksek fiyat belirlenebilecektir. Böylelikle fiyatın piyasa gerçeklerinden tamamen kopmasına yol açabilecek her yıl ilave refah payı uygulaması yerine, 2026 yılı için üreticinin talep ettiği düzeyde başlangıç fiyatı belirlenmekte ve bu fiyatın satın alma gücü resmî endekslerle korunmaktadır. Üreticiyi koruyacak bir fiyat politikasının etkili olabilmesi için ürünün bu fiyattan satın alınacağının da güvence altına alınması gerekmektedir. Bu nedenle TMO'ya, Çiftçi Kayıt Sisteminde kayıtlı üreticinin resmî üretim miktarına kadar satışa sunduğu ve alım kriterlerine uygun ürünün tamamım satın alma yükümlülüğü getirilmektedir. Alım noktalarının zamanında açılması, randevu sürelerinin sınırlandırılması ve ürün bedelinin yedi iş günü içinde ödenmesi kanuni zorunluluk hâline getirilmektedir. Fındık üreticisinin örgütlü gücünün artırılması da teklifin temel amaçları arasındadır. Uzun yıllar üreticinin ürününü değerlendiren FİSKOBİRLİK'in mali ve operasyonel gücünün zayıflaması, üreticinin pazarlık imkânını daraltmıştır. Teklifle FİSKOBİRLİK'in özerk yapısı korunmakta; TMO alımlarına protokolle katılması, ürün işleme, depolama, pazarlama ve ihracat kapasitesinin geliştirilmesi ve üretici ortaklarından alım yapabilmesi için uygun finansmana ulaşması sağlanmaktadır. Rekolte tahminlerinin farklı kurumlarca farklı yöntemlerle açıklanması, fındık piyasasında belirsizlik ve spekülasyon yaratabilmektedir. Bu nedenle sınırlı ve çalışabilir üye yapısına sahip Rekolte Teknik Kurulu oluşturulmakta; kamu kurumlarının kararlarında kullanacağı tek resmî rekolte verisinin bu kurul tarafından belirlenmesi öngörülmektedir. Fındık üreticisinin sorunları yalnızca fiyat ve alımla sınırlı değildir. Zirai don, dolu, sel, heyelan, kuraklık, aşın sıcaklık, fırtına, hastalık ve zararlılar her yıl üretim ve gelir kaybı riski yaratmaktadır. Zarar tespitlerinin uzaması ve ödemelerin gecikmesi üreticinin bir sonraki üretim dönemine hazırlanmasını engellemektedir. Teklifle zarar tespit ve ödeme süreleri sınırlandırılmakta; tarım sigortası bulunmayan küçük üreticilere de belirli şartlarla destek sağlanması öngörülmektedir. Üreticinin hasat döneminde nakit ihtiyacı nedeniyle ürününü düşük fiyata satmak zorunda kalmaması için lisanslı depoculuk ve elektronik ürün senedi sistemi desteklenmektedir. Depo kira, nakliye ve analiz giderlerinin belirli süreyle karşılanması; elektronik ürün senedi karşılığında uygun finansman sağlanması öngörülmektedir. Böylece üretici ürününü güvenli koşullarda muhafaza ederek fiyatların elverişli olduğu dönemde pazarlayabilecektir. Anayasa'nın sosyal devlet ilkesini düzenleyen 2'nçi maddesi, Devletin temel amaç ve görevlerine ilişkin 5'inci maddesi, tarım arazileri ile üreticinin korunmasına ilişkin 45'inci maddesi, planlamaya ilişkin 166'ncı maddesi ve piyasalarda düzen ve sağlıklı işleyişin sağlanmasına ilişkin 167'nci maddesi; tarımsal üretimin ve üreticinin etkin politikalarla korunmasını gerekli kılmaktadır. Teklif, üretici gelirinin korunmasıyla piyasa ve ihracat dengesini birlikte gözeten, fiyatı resmî göstergelere bağlayan, kamu alım garantisi sağlayan ve üreticinin örgütlü yapısını güçlendiren bütüncül bir sistem kurmayı amaçlamaktadır. Teklif ile fındık piyasasında öngörülebilir, denetlenebilir ve üretici odaklı kalıcı bir sistem kurulması; fiyat belirleme sürecinin idari takdire bağlı olmaktan çıkarılarak objektif ölçütlere dayandırılması hedeflenmektedir.