Sulama Birlikleri Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi

İnsanlığın yerleşik ve toplu hayata geçişinde kurucu bir unsur olan tarımsal üretim ve su yönetimi, yaşamın sürdürülebilirliği, ekolojik dengenin korunması ve gıda arz güvenliği noktasında hayati bir role sahiptir. Su kaynaklarının adil, erişilebilir ve kamusal bir anlayışla yönetilmesi, geçmişten bugüne tarımsal üretimin devamlılığı ile kırsal nüfusun refahının en temel belirleyicisi olagelmiştir. Çünkü kırsalda üretilen değer, bir yandan kent nüfusunun gıda tedarikini güvence altına alırken diğer yandan ülkenin ekonomik gelişim ve kalkmmasma doğrudan katkı sunmaktadır. Nitekim küresel ölçekte yaşanan iklim krizi, derinleşen kuraklık ve pandemiyle birlikte açığa çıkan tedarik zinciri kınimalan, suyım ve gıdanın stratejik değerini bir kez daha tartışmasız biçimde ortaya koymuştur. Ancak buna karşın Türkiye'de sürdürülen piyasacı ve neo-liberal politikalar ile su kaynaklarmm kamusal bir hak olmaktan çıkarılması, tanmsal üretimin geleceğini ciddi bir risk ve yıkım sürecine sürüklemiştir. Özellikle Güneydoğu Anadolu Projesi'nin (GAP) kalbi ve Türkiye'nin en bereketli havzalarından biri olan Urfa başta olmak üzere, tarımsal üretimin merkezlerinde yaşanan krizin odağında, su kaynaklarının yönetiminde uygulanan yanlış idari ve iktisadi kararlar ile sulama birliklerinin yapısında gerçekleştirilen radikal tahribat yer almaktadır. Sulama birlikleri ilk kuruluş mantığı itibarıyla, su havzasındaki toprağı bizzat işleyen üreticilerin kendi yöneticilerini demokratik seçimlerle göreve getirdiği, suyun adil dağıtımım, bakım-onarımım ve ücretlendirilmesini yerinden ve katılımcı kararlarla yürüttüğü üretici öz-örgütlenmeleriydi. Ancak 1980'li yıllardan itibaren kamu iktisadi teşebbüslerinin tasfiyesi, tanmsal kamu kurumlarımn işlevsizleştirilmesi ve üreticinin piyasa koşullarına terk edilmesi sürecinin devamı niteliğindeki müdahaleler, sulama alanına da sirayet etmiştir. Bu tasfiye sürecinin en somut adımı olarak 19/4/2018 tarihli ve 7139 sayılı Kanun ile 6172 sayılı Sulama Birlikleri Kanunu'nda yapılan düzenlemeyle sulama birliklerinin katılımcı ve demokratik yapısına son verilmiştir. Birlik meclisleri ile yönetim ve denetim kurullan lağvedilmiş; üreticinin iradesi yok sayılarak birlik idaresi bütünüyle Devlet Su İşleri (DSİ) bürokrasisine ve merkezden atanan kayyım modeline devredilmiştir. Üreticilerin kendi tarlasım sularken dahi söz, yetki ve karar hakkından mahrum bırakıldığı bu merkeziyetçi ve bürokratik vesayet rejimi, birlikleri çiftçinin denetiminden koparmış; şeffaflıktan uzak, hesap verilemez, keyfi ve hantal bir yapıya hapsetmiştir. Bürokratik keyfiyet ve yerinden denetim mekanizmalarının yok edilmesinin en ağır faturası ise fahiş ve dengesiz su kullanım bedelleri olarak doğrudan üreticiye yansıtılmıştır. Bugün Urfa genelinde faaliyet gösteren farklı birlikler arasında dekar (dönüm) başı sulama ücretleri 100 TL ile 7.020 TL arasında uçurum yaratmıştır. Aym havzada, aym iklim koşullarında ve yan yana tarlalarda ürün (pamuk, mısır vb.) eken çiftçiler arasmda 14 kata varan maliyet farklarımn ortaya çıkması, merkezi idare eliyle yürütülen sistemin iktisadi rasyonaliteden, kamu yararından ve adaletten tamamen koptuğunu gözler önüne sermektedir. Bu çöküşün en çarpıcı örneği Urfa Cullap Sulama Birliği bünyesinde yaşanmıştır. Denetimsizlik ve bürokratik dokunulmazlık ortamında, geçmiş idari dönemde yapılan görevi kötüye kullanma, usulsüz harcama ve mali yolsuzluklar sonucunda devasa bir borç yükü yaratılmıştır. Hukuk devleti ilkeleri gereğince, kamu zararına yol açan bürokrat ve yöneticiler hakkında ivedilikle adli ve idari soruşturmalar açılarak oluşan zararm sorumluların şahsi mal varlıklarından rücu edilmesi gerekirken, idare bu açığı kapatmak adına dönüm başı sulama ücretlerini 7.000 TL'nin üzerine çıkararak yolsuzluk ve başarısızlıkların bedelini üreticinin sırtına yüklemiştir. Bu sebeple, aynı havzada veya benzer tarımsal koşullara sahip bölgelerde faaliyet gösteren sulama birlikleri arasında ortaya çıkan keyfi ve astronomik tarife farklılıklarının önlenmesi amacıyla havza bazlı tavan ve taban fiyat uygulaması getirilmelidir. Böylece su kullanım hizmet bedellerinde standartlaşma sağlanarak benzer ürün deseni ve sulama yönetimine tabi üreticiler arasındaki haksız maliyet eşitsizliklerinin önüne geçilmesi hedeflenmelidir. Tıpkı DEDAŞ'ın elektrik kesintileri ve çiftçinin yasal desteklemelerine hukuksuzca bloke koyması örneklerinde olduğu gibi, DSÎ bürokrasisi ve sulama birlikleri eliyle yürütülen bu mekanizma, sulama suyunu kamusal bir üretim desteği olmaktan çıkarmış, çiftçiyi toprağından koparan, borçlandıran ve arazisini ekemez hale getiren bir cezalandırma aracına dönüştürmüştür. Mazot, gübre ve tohum gibi temel girdilerin fahiş oranlarda arttığı bir dönemde, bir de astronomik sulama bedelleri ve keyfi idari kararlarla karşı karşıya kalan üreticilerin üretimden çekilmesi, doğrudan ülkenin gıda egemenliğini tehdit etmektedir. Unutulmamalıdır ki bir ülkenin gıda güvencesi, suyunu, toprağım ve üreticisini koruyarak, suyu bir kâr veya bürokratik tahakküm nesnesi değil kamusal bir hak olarak gören bütüncül politikalarla mümkündür.